Kiểm soát quyền lực, phòng ngừa tham nhũng bắt đầu từ lá phiếu

Nếu mỗi lá phiếu được cân nhắc kỹ lưỡng, chúng ta sẽ có một đội ngũ đại biểu đủ mạnh để thực hiện chức năng kiểm soát quyền lực hiệu quả hơn. Ảnh: Duy Khánh

Trao đổi với phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, Tiến sĩ Đinh Văn Minh - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Thanh tra Chính phủ cho rằng, cử tri khi lựa chọn đại biểu cần quan tâm đến 4 tiêu chí cốt lõi để lựa chọn những đại biểu thực sự đủ đức, đủ tài, góp phần nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực và xây dựng bộ máy liêm chính.

- Thưa ông, trong bối cảnh cả nước đang hướng tới ngày hội toàn dân, dưới góc độ pháp lý, ông đánh giá như thế nào về vai trò giám sát của đại biểu dân cử trong cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước?

- Trong Nhà nước pháp quyền, kiểm soát quyền lực không phải là lựa chọn, mà là nguyên tắc tổ chức quyền lực. Hiến pháp đã xác định quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan. Trong cơ chế đó, giám sát của cơ quan dân cử giữ vị trí đặc biệt quan trọng.

Giám sát của đại biểu dân cử không chỉ là hoạt động “hậu kiểm”, mà là một cơ chế kiểm soát quyền lực thường xuyên mang tính phòng ngừa. Đại biểu thay mặt nhân dân theo dõi việc thực hiện pháp luật, ngân sách, đầu tư công, quản lý tài sản công… Nếu hoạt động này được thực hiện thực chất, thường xuyên và chuyên nghiệp thì nhiều nguy cơ sai phạm có thể được phát hiện sớm, xử lý kịp thời trước khi trở thành vụ việc nghiêm trọng.

Ngược lại, nếu giám sát hình thức, thiếu chiều sâu, thiếu theo dõi đến cùng thì quyền lực rất dễ bị lạm dụng, nhất là trong những lĩnh vực có rủi ro cao như đất đai, đầu tư công, y tế, xây dựng cơ bản.

- Công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực đang được Đảng và Nhà nước đẩy mạnh quyết liệt. Theo ông, đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND cần phát huy chức năng giám sát ra sao để góp phần phòng ngừa tham nhũng từ sớm, từ xa, ngay trong quá trình xây dựng, thực thi chính sách?

- Phòng, chống tham nhũng hiện nay không chỉ dừng ở xử lý sau khi sai phạm đã xảy ra, mà phải chuyển mạnh sang phòng ngừa. Muốn vậy, giám sát phải được thực hiện ngay từ giai đoạn xây dựng chính sách, phê duyệt chủ trương đầu tư và tổ chức thực hiện.

Một số vụ việc mới đây cho thấy rõ bài học về giám sát. Dự án xây dựng cơ sở 2 của hai bệnh viện Bạch Mai và Việt Đức được đầu tư hàng nghìn tỷ đồng nhưng chậm tiến độ, kéo dài nhiều năm, có dấu hiệu lãng phí nghiêm trọng và hiện đang được điều tra. Nếu ngay từ giai đoạn phê duyệt tổng mức đầu tư, lựa chọn nhà thầu, điều chỉnh vốn, tiến độ… có sự giám sát chặt chẽ, liên tục của cơ quan dân cử; nếu các báo cáo được phân tích kỹ lưỡng, chất vấn đến cùng trách nhiệm cá nhân thì rất có thể những bất cập đã được nhận diện sớm hơn.

Với những dự án quy mô lớn, nếu giám sát không sâu sát thì nguy cơ phát sinh tiêu cực, lãng phí là rất lớn. Vì vậy, việc giám sát của các cơ quan dân cử và cá nhân đại biểu dân cử cần được thực hiện ngay từ khâu lập chủ trương đầu tư, đánh giá tác động; yêu cầu minh bạch tổng mức đầu tư, cơ cấu vốn, điều chỉnh vốn rồi theo dõi tiến độ thực hiện qua từng giai đoạn; thực hiện chất vấn trách nhiệm cá nhân khi có chậm trễ, đội vốn và khi cần thiết thì tổ chức giám sát chuyên đề... Điều quan trọng là cần lắng nghe những kiến nghị, phản ánh của cử tri để có thông tin thực tế phục vụ cho việc giám sát có hiệu quả.

Giám sát muốn phòng ngừa được tham nhũng, lãng phí, tiêu cực thì phải đi trước một bước, chứ không chờ đến khi cơ quan điều tra vào cuộc, khi vi phạm đã xảy ra với những hậu quả không thể khắc phục.

Tiến sĩ Đinh Văn Minh - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Thanh tra Chính phủ. Ảnh: PV

- Minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan công quyền được xem là nền tảng của phòng, chống tham nhũng. Vai trò của đại biểu dân cử trong thúc đẩy công khai, minh bạch và tăng cường trách nhiệm giải trình cần được thể hiện như thế nào để đáp ứng kỳ vọng của cử tri, thưa ông?

- Tham nhũng thường nảy sinh ở nơi thiếu minh bạch và thiếu giải trình. Đại biểu dân cử chính là cầu nối buộc bộ máy hành chính phải công khai thông tin và chịu trách nhiệm trước nhân dân.

Thứ nhất, đại biểu phải kiên trì yêu cầu công khai ngân sách, dự án đầu tư, quy hoạch, đấu thầu, sử dụng đất đai… Không chỉ công khai “cho có”, mà phải công khai đầy đủ, dễ tiếp cận, dễ giám sát.

Thứ hai, trong hoạt động chất vấn, đại biểu cần truy đến cùng trách nhiệm cá nhân. Nếu câu trả lời còn chung chung, né tránh thì phải tiếp tục yêu cầu làm rõ. Sau chất vấn, phải theo dõi việc thực hiện cam kết.

Thứ ba, bản thân đại biểu cũng phải minh bạch và giải trình trước cử tri: Chương trình hành động, việc thực hiện lời hứa, kết quả giám sát. Khi đại biểu gương mẫu, tiếng nói giám sát sẽ có trọng lượng hơn.

Kỳ vọng của cử tri hiện nay không chỉ là những phát biểu mạnh mẽ trên nghị trường, mà là những chuyển biến thực tế trong quản lý ngân sách, đầu tư công, cải cách hành chính và phòng, chống lãng phí.

- Từ kinh nghiệm công tác trong lĩnh vực pháp chế và thanh tra, ông có khuyến nghị gì để cử tri cân nhắc, lựa chọn những đại biểu thực sự đủ đức, đủ tài, góp phần nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực và xây dựng bộ máy liêm chính?

- Tôi cho rằng, cử tri khi lựa chọn đại biểu cần quan tâm đến một số tiêu chí cốt lõi.

Thứ nhất là bản lĩnh và tính độc lập. Đại biểu phải dám nói, dám chất vấn, dám theo đuổi vấn đề đến cùng. Nếu thiếu bản lĩnh, hoạt động giám sát sẽ dễ rơi vào hình thức.

Thứ hai là năng lực chuyên môn. Trong bối cảnh chính sách ngày càng phức tạp, đại biểu cần có hiểu biết về kinh tế, tài chính công, pháp luật, quản trị. Giám sát đầu tư công mà không hiểu cấu trúc vốn, không đọc được báo cáo tài chính thì rất khó phát hiện rủi ro.

Thứ ba là đạo đức và liêm chính cá nhân. Người đại diện cho nhân dân phải gương mẫu trong minh bạch tài sản, không xung đột lợi ích, không lợi dụng vị trí để mưu cầu lợi ích riêng.

Thứ tư là sự gắn bó với cử tri. Đại biểu phải lắng nghe, phản hồi và chuyển hóa kiến nghị của cử tri thành hoạt động giám sát cụ thể.

Nếu mỗi lá phiếu được cân nhắc kỹ lưỡng trên những tiêu chí đó, chúng ta sẽ có một đội ngũ đại biểu đủ mạnh để thực hiện chức năng kiểm soát quyền lực hiệu quả hơn.

Kiểm soát quyền lực không chỉ là thiết kế thể chế, mà còn là chất lượng con người thực thi quyền lực đó. Đại biểu dân cử giữ vai trò then chốt trong việc biến nguyên tắc “quyền lực phải được kiểm soát” thành thực tiễn sống động.

Những bài học từ các dự án chậm tiến độ, nguy cơ lãng phí lớn cho thấy, nếu giám sát không được thực hiện nghiêm túc, chuyên nghiệp và đến cùng, thì cái giá phải trả là rất lớn - không chỉ bằng tiền ngân sách, mà còn bằng niềm tin của nhân dân.

Vì vậy, nâng cao vai trò giám sát của đại biểu dân cử chính là một trong những giải pháp quan trọng để phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực từ sớm, từ xa; góp phần xây dựng một bộ máy nhà nước liêm chính, hiệu lực, hiệu quả và thực sự của dân, do dân, vì dân.

- Trân trọng cảm ơn ông!

Võ Giang