Khủng hoảng Iran: Những ẩn số sau cuộc không kích

Ảnh chụp màn hình video của CENTCOM cho thấy cuộc tấn công vào trụ sở Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC)

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã mô tả chiến dịch của Mỹ là nhằm “bảo vệ người dân Mỹ bằng cách loại bỏ các mối đe dọa cận kề từ chế độ Iran”. Nhà Trắng cho rằng Tehran đã từ chối các cơ hội kiềm chế chương trình hạt nhân, và việc ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân là ưu tiên an ninh cấp bách. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cũng khẳng định việc loại bỏ năng lực hạt nhân của Iran là yêu cầu không thể trì hoãn.

Tuy nhiên, khi các hoạt động quân sự được kết hợp với thông điệp về thay đổi chính trị tại Tehran, nhiều nhà quan sát cho rằng, mục tiêu của Mỹ không chỉ dừng ở răn đe hay làm suy yếu năng lực hạt nhân, mà có thể mở rộng sang thay đổi cấu trúc quyền lực. Đây là bước đi mang tính tái định vị chiến lược, với hệ quả vượt ra ngoài phạm vi song phương.

Khoảng trống quyền lực

Trong hệ thống chính trị Iran, Lãnh tụ Tối cao là trung tâm quyền lực tối cao, nắm quyền chỉ huy lực lượng vũ trang, ảnh hưởng trực tiếp đến chính sách đối ngoại và giám sát hệ thống tư pháp. Vì vậy, các cuộc không kích dẫn tới cái chết của Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, người nắm quyền từ năm 1989, đang gây ra những hậu quả sâu rộng đối với chế độ và bộ máy nhà nước Iran.

Sau biến cố này, Iran nhanh chóng thiết lập cơ chế điều hành lâm thời với sự tham gia của Tổng thống Masoud Pezeshkian, Chánh án Gholamhossein Mohseni Ejei và giáo sĩ Alireza Arafi. Tuy nhiên, câu hỏi về người kế nhiệm Lãnh tụ Tối cao vẫn để ngỏ. Hội đồng Chuyên gia - cơ quan có thẩm quyền lựa chọn lãnh tụ mới - có thể chịu tác động đáng kể từ bối cảnh an ninh đặc biệt.

Một số ý kiến cho rằng, ông Mojtaba Khamenei, con trai của nhà lãnh tụ quá cố, có thể được cân nhắc. Trong khi đó, các nhân vật chính trị như Ali Larijani nổi lên như lựa chọn mang màu sắc thực dụng hơn. Tuy nhiên, bất kỳ thay đổi cấu trúc nào vượt khỏi khuôn khổ hiện hành đều đòi hỏi Iran phải trưng cầu dân ý sửa đổi hiến pháp - một tiến trình phức tạp trong điều kiện bất ổn hiện tại.

Giới hạn của không kích và sức bền của thể chế

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, mong muốn thay đổi chế độ của một đất nước thông qua không kích hiếm khi tạo ra trật tự chính trị ổn định. Các cuộc không kích có thể làm suy yếu cơ sở hạ tầng quân sự, nhưng khó xây dựng một giải pháp chính trị khả thi.

Iran sở hữu hệ thống thể chế đan xen giữa giới giáo sĩ, bộ máy an ninh và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Ngay cả khi nhà lãnh đạo cao nhất bị loại bỏ, các thể chế này vẫn hoàn toàn có khả năng củng cố quyền lực để đối phó với các mối đe dọa hiện hữu.

Bên cạnh đó, một hiệu ứng thường thấy sau khủng hoảng là sự củng cố lập trường cứng rắn. Các cuộc tấn công từ bên ngoài thường tạo ra hiệu ứng đoàn kết dân tộc. Các cuộc tuần hành và lễ tưởng niệm sự ra đi của Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei tại nhiều thành phố ở Iran đang cho thấy điều này.

Tuy vậy, các chuyên gia cho rằng cũng không thể loại trừ khả năng rạn nứt trong giới tinh hoa. Các phe giáo sĩ bảo thủ, giới kỹ trị và nhóm an ninh có thể bất đồng về mức độ đối đầu hay hạ nhiệt. Nếu chia rẽ kéo dài, nền kinh tế vốn chịu trừng phạt nhiều năm của Iran có thể đối diện thêm tình trạng tê liệt, dòng vốn tháo chạy và bất ổn xã hội.

Nguy cơ leo thang căng thẳng khu vực

Iran từ lâu dựa vào mạng lưới các lực lượng vũ trang phi nhà nước như Hezbollah tại Lebanon, Hamas tại Gaza và lực lượng Houthi ở Yemen. Những tác nhân này có liên kết ý thức hệ và quân sự với Tehran nhưng vẫn duy trì tính toán riêng.

Cho đến nay, phản ứng của họ tương đối kiềm chế. Theo các chuyên gia, điều này có thể phản ánh sự hiệu chỉnh chiến lược hơn là thiếu năng lực. Một cuộc trả đũa trực diện vào lợi ích Mỹ hoặc Israel có thể kích hoạt leo thang mạnh, song các hành động gián tiếp hoặc bất đối xứng - từ tấn công cơ sở hạ tầng đến đe dọa tuyến hàng hải - vẫn là kịch bản hiện hữu. Nếu các mặt trận từ nam Lebanon tới Vịnh Ba Tư đồng thời nóng lên, khu vực có thể rơi vào vòng xoáy đối đầu kéo dài.

Về phần mình, đáp trả các cuộc không kích, Iran đã phóng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào một số quốc gia Vùng Vịnh có sự hiện diện quân sự của Mỹ như Các Tiểu Vương quốc Ảrập Thống nhất (UAE), Bahrain, Kuwait và Qatar. Không phận tại nhiều nơi tạm thời đóng cửa, hoạt động hàng không và hàng hải gián đoạn, chi phí bảo hiểm tăng mạnh.

Eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng trọng yếu - dù chưa bị phong tỏa hoàn toàn nhưng lưu lượng giảm đáng kể. Bất kỳ gián đoạn kéo dài nào cũng có thể tác động trực tiếp tới giá dầu và chuỗi cung ứng toàn cầu. Các nền kinh tế châu Á phụ thuộc nhập khẩu năng lượng từ khu vực như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và Ấn Độ được đánh giá là dễ tổn thương.

Các nước Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) đứng trước thế cân bằng khó khăn: vừa duy trì quan hệ an ninh với Mỹ, vừa tìm cách tránh bị cuốn sâu vào xung đột để bảo vệ ổn định kinh tế.

Phản ứng quốc tế và tranh luận pháp lý

Nga và Trung Quốc lên án các cuộc tấn công là vi phạm chủ quyền quốc gia và cảnh báo nguy cơ leo thang mất kiểm soát. Trong khi đó, các nước châu Âu nhấn mạnh giải pháp đàm phán cho vấn đề hạt nhân. Một số đồng minh của Washington bày tỏ ủng hộ mục tiêu ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, song vẫn lo ngại về hệ lụy khu vực.

Về mặt pháp lý, vấn đề đặt ra là ranh giới giữa quyền tự vệ và can thiệp nhằm thay đổi chế độ. Nếu tự vệ có thể được viện dẫn theo Điều 51 Hiến chương Liên Hợp Quốc, thì mục tiêu lật đổ chính trị lại gây tranh cãi sâu sắc. Các cuộc thảo luận tại Hội đồng Bảo an có thể phản ánh sự chia rẽ ngày càng rõ về chuẩn mực sử dụng vũ lực.

Những kịch bản phía trước

Đối với Mỹ và Israel, chiến lược này dựa trên giả định rằng việc loại bỏ trung tâm quyền lực có thể làm suy yếu tham vọng hạt nhân và ảnh hưởng khu vực của Iran. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy thay đổi chế độ là quá trình khó lường.

Nếu Iran phân mảnh hoặc rơi vào vòng xoáy cực đoan hóa, Trung Đông có thể đối diện chu kỳ bất ổn kéo dài. Nếu quá trình kế nhiệm diễn ra có kiểm soát, hệ thống có thể tái cấu trúc và trở nên cứng rắn hơn.

Trong bối cảnh đó, các câu hỏi lớn được đặt ra: liệu các nước Vùng Vịnh sẽ ưu tiên ổn định hay tìm kiếm cơ hội chiến lược? Mạng lưới đồng minh của Tehran sẽ điều chỉnh ra sao? Các cường quốc có thể xây dựng đồng thuận an ninh mới hay sự chia rẽ sẽ sâu sắc hơn?

Trong thời điểm bất định này, tương lai của Iran và cán cân Trung Đông vẫn là ẩn số, phụ thuộc vào cách các bên điều chỉnh chiến lược trong những tuần và tháng tới.

Hồng Nhung