Khu kinh tế tự do: Gợi mở động lực tăng trưởng mới cho Nghệ An

Khu kinh tế Đông Nam sau khi mở rộng có quy mô hơn 104.269 ha. Ảnh: CSCC

Định hướng này xuất hiện trong bối cảnh cạnh tranh thu hút đầu tư ngày càng gay gắt và nhiều địa phương bắt đầu tiếp cận những mô hình phát triển có sức cạnh tranh cao hơn khu công nghiệp hay khu kinh tế ven biển truyền thống.

Xu hướng này đang diễn ra khá rõ nét. Hưng Yên đã thông qua Đề án thành lập Khu kinh tế tự do với quy mô hơn 30.000 ha, tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 18 tỷ USD. Hải Phòng chuẩn bị công bố Khu thương mại tự do trong tháng 7/2026. Trước đó, tháng 6/2025, Đà Nẵng được Thủ tướng Chính phủ cho phép thành lập Khu thương mại tự do.

Khu thương mại tự do tập trung vào lưu chuyển hàng hóa với các hoạt động lưu kho, phân loại, đóng gói, gia công đơn giản, trung chuyển và tái xuất cùng các cơ chế thuận lợi về hải quan, thuế và thủ tục thương mại. Hệ thống cảng biển, logistics, kho ngoại quan và vận tải đa phương thức giữ vai trò trung tâm.

Trong khi đó, khu kinh tế tự do có quy mô và phạm vi rộng hơn. Mô hình này tích hợp công nghiệp, logistics, cảng biển, thương mại, đô thị, dịch vụ và đổi mới sáng tạo trong một không gian phát triển thống nhất.

Ngoài các chính sách ưu đãi về đầu tư, thuế và hải quan, khu kinh tế tự do hướng tới hình thành hệ sinh thái sản xuất hoàn chỉnh với trung tâm nghiên cứu, đào tạo, tài chính, dịch vụ chất lượng cao và cơ chế quản trị linh hoạt.

Có thể xem khu thương mại tự do là một cấu phần trong khu kinh tế tự do, đóng vai trò thúc đẩy thương mại và logistics.

Thực tiễn quốc tế cho thấy, mô hình này mang lại hiệu quả rõ rệt khi được xây dựng trên nền tảng hạ tầng đồng bộ và thể chế phù hợp. Thâm Quyến (Trung Quốc) phát triển từ một làng chài thành trung tâm công nghệ hàng đầu châu Á sau hơn bốn thập niên nhờ cơ chế đặc thù và khả năng thu hút đầu tư quốc tế.

Incheon Free Economic Zone (Hàn Quốc) được quy hoạch theo hướng tích hợp công nghiệp, logistics, tài chính và đổi mới sáng tạo, trở thành cửa ngõ kinh tế quan trọng của Đông Bắc Á.

Đối với Nghệ An, nhiều điều kiện nền tảng đang từng bước được hình thành. Theo Quyết định số 490/QĐ-TTg ngày 27/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ, Khu kinh tế Đông Nam mở rộng có quy mô hơn 104.269 ha, gồm hơn 93.319 ha đất liền và 10.950 ha mặt biển với không gian phát triển trải dọc ven biển.

Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh xác định: Nghiên cứu nâng cấp mô hình phát triển Khu kinh tế Đông Nam theo định hướng Khu kinh tế tự do, đồng thời nghiên cứu mở rộng phạm vi ranh giới khu kinh tế theo dải ven biển để kết nối các khu vực phát triển động lực, phù hợp với điều kiện hạ tầng, yêu cầu quản lý, quốc phòng, an ninh và bảo vệ môi trường; từng bước hình thành các phân khu công nghiệp - logistics hiện đại, cảng biển - hậu cần - thương mại tự do, đô thị - dịch vụ - đổi mới sáng tạo.

Quang cảnh phường Cửa Lò, thuộc địa bàn Khu Kinh tế Đông Nam. Ảnh: Văn Trường

Theo đơn vị tư vấn, nếu hình thành, Khu kinh tế tự do Nghệ An sẽ phát triển 3 nhóm chức năng gồm: Công nghiệp - logistics hiện đại; cảng biển, hậu cần và thương mại tự do; đô thị, dịch vụ và đổi mới sáng tạo.

Trong đó ưu tiên các ngành điện tử, công nghệ số, cơ khí chế tạo, công nghiệp hỗ trợ, logistics, trung tâm dữ liệu, dịch vụ tài chính, nghiên cứu phát triển và các ngành công nghiệp xanh có giá trị gia tăng cao.

Việc hình thành Khu kinh tế tự do hứa hẹn tạo nhiều lợi thế cho Nghệ An. Trước hết là nâng cao năng lực cạnh tranh trong thu hút các tập đoàn đa quốc gia khi xu hướng đầu tư đang chuyển mạnh sang những địa điểm có hệ sinh thái sản xuất và logistics hoàn chỉnh. Tiếp đó là giảm chi phí logistics, tăng giá trị xuất khẩu thông qua các hoạt động trung chuyển, chế biến sâu và dịch vụ hậu cần.

Nguồn thu ngân sách có thêm dư địa tăng trưởng nhờ sự phát triển đồng bộ của công nghiệp, thương mại và dịch vụ. Chất lượng nguồn nhân lực cũng được cải thiện khi nhu cầu về lao động kỹ thuật cao, chuyên gia và đội ngũ nghiên cứu ngày càng lớn.

Một lợi thế quan trọng khác là khi Khu kinh tế Đông Nam kết nối với Khu kinh tế cửa khẩu Thanh Thủy theo hành lang kinh tế Đông - Tây, Nghệ An có cơ hội trở thành trung tâm sản xuất, logistics và thương mại quốc tế, phát huy vai trò cửa ngõ giao thương giữa Biển Đông với Lào và khu vực Đông Bắc Thái Lan.

Việc hình thành Khu kinh tế tự do tại Nghệ An chắc chắn cần thêm thời gian cùng các điều kiện về thể chế, cơ sở pháp lý và quyết định của Trung ương.

Với việc điều chỉnh Quy hoạch tỉnh lần này đã mở ra một hướng tiếp cận mới, tạo thêm động lực tăng trưởng, nâng cao sức cạnh tranh và mở rộng không gian phát triển cho Nghệ An trong giai đoạn tới.

Thành Duy