Không uống rượu bia, vì sao vẫn bị gan nhiễm mỡ?

Trong nhận thức của nhiều người, bệnh gan nhiễm mỡ thường gắn liền với việc sử dụng rượu bia. Tuy nhiên, trên thực tế, một tỷ lệ lớn bệnh nhân mắc gan nhiễm mỡ không do rượu - tình trạng tích tụ mỡ trong gan ở những người hầu như không uống hoặc uống rất ít rượu.

Đây là vấn đề sức khỏe đang gia tăng nhanh chóng tại Việt Nam cũng như trên toàn thế giới, đặc biệt trong bối cảnh lối sống hiện đại ngày càng ít vận động và chế độ ăn giàu năng lượng.

Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) là tình trạng mỡ chiếm trên 5% trọng lượng gan, không liên quan đến việc sử dụng rượu bia. Bệnh thường đi kèm các rối loạn chuyển hóa như béo phì, kháng insulin và rối loạn lipid máu. Nếu không được kiểm soát, NAFLD có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ không do rượu, sau đó dẫn đến xơ gan, thậm chí là ung thư biểu mô tế bào gan.

Điều đáng lo ngại là bệnh thường diễn tiến âm thầm. Ở giai đoạn đầu, phần lớn bệnh nhân không có triệu chứng rõ ràng. Nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi khám sức khỏe định kỳ hoặc khi gan đã bị tổn thương nghiêm trọng.

Vì sao không uống rượu vẫn bị gan nhiễm mỡ?

Có nhiều nguyên nhân khiến một người không uống rượu vẫn mắc gan nhiễm mỡ, chủ yếu liên quan đến lối sống và rối loạn chuyển hóa:

1. Thừa cân, béo phì

Thừa cân, đặc biệt là béo bụng, là yếu tố nguy cơ hàng đầu. Khi cơ thể tích tụ quá nhiều mỡ, gan phải xử lý lượng acid béo dư thừa, dẫn đến tích tụ mỡ trong tế bào gan. Ngay cả những người có chỉ số BMI không quá cao nhưng vòng eo lớn vẫn có nguy cơ mắc bệnh.

2. Kháng insulin và đái tháo đường type 2

Đái tháo đường type 2 có mối liên hệ chặt chẽ với gan nhiễm mỡ. Khi cơ thể kháng insulin, quá trình chuyển hóa đường và chất béo bị rối loạn, khiến mỡ tích tụ trong gan nhiều hơn. Đây là lý do bệnh nhân tiểu đường thường được khuyến cáo kiểm tra chức năng gan định kỳ.

3. Rối loạn lipid máu

Tăng triglycerid hoặc cholesterol xấu (LDL) là yếu tố thúc đẩy tích tụ mỡ trong gan. Rối loạn lipid máu không chỉ ảnh hưởng đến tim mạch mà còn làm gia tăng nguy cơ tổn thương gan.

4. Lối sống ít vận động

Việc ngồi nhiều, ít vận động làm giảm tiêu hao năng lượng, dẫn đến tích tụ mỡ trong cơ thể, bao gồm cả gan. Đây là tình trạng phổ biến ở dân văn phòng hoặc những người có lối sống tĩnh tại.

5. Chế độ ăn uống không lành mạnh

Chế độ ăn nhiều đường, tinh bột tinh chế, đồ ăn nhanh, thực phẩm chiên rán… góp phần làm tăng lượng mỡ trong gan. Đặc biệt, việc tiêu thụ nhiều fructose (có trong nước ngọt, bánh kẹo) đã được chứng minh có liên quan đến NAFLD.

6. Yếu tố di truyền

Một số người mang biến thể gen như PNPLA3 hoặc TM6SF2 có nguy cơ mắc bệnh cao hơn, ngay cả khi không thừa cân hoặc có lối sống tương đối lành mạnh.

Gan nhiễm mỡ không do rượu thường không gây triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn đầu.

Diễn tiến âm thầm nhưng nguy hiểm

Gan nhiễm mỡ không do rượu thường không gây triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn đầu. Một số người có thể cảm thấy mệt mỏi, nặng tức vùng hạ sườn phải, nhưng những dấu hiệu này rất dễ bị bỏ qua.

Khi bệnh tiến triển, gan có thể bị viêm, xơ hóa và dần mất chức năng. Đáng chú ý, quá trình này có thể kéo dài nhiều năm mà không được phát hiện. Khi xuất hiện các biến chứng như xơ gan hoặc ung thư gan, việc điều trị trở nên khó khăn và tốn kém hơn rất nhiều.

Những ai nên tầm soát gan nhiễm mỡ định kỳ?

Các chuyên gia khuyến cáo những nhóm đối tượng sau nên chủ động kiểm tra gan định kỳ:

Người thừa cân, béo bụng hoặc có lối sống ít vận động
Người mắc đái tháo đường type 2, tăng huyết áp hoặc rối loạn lipid máu
Người có hội chứng chuyển hóa
Người có tiền sử gia đình mắc bệnh gan, xơ gan hoặc ung thư gan
Người có men gan tăng không rõ nguyên nhân
Người mang yếu tố di truyền nguy cơ cao như PNPLA3, TM6SF2

Việc tầm soát có thể bao gồm xét nghiệm máu (men gan), siêu âm gan hoặc các phương pháp chuyên sâu hơn như FibroScan để đánh giá mức độ xơ hóa.

Làm gì để phòng ngừa và kiểm soát bệnh?

Dù tiềm ẩn nhiều nguy cơ, gan nhiễm mỡ không do rượu hoàn toàn có thể phòng ngừa và cải thiện nếu được phát hiện sớm và điều chỉnh lối sống hợp lý:

1. Duy trì cân nặng hợp lý

Giảm 5 - 10% trọng lượng cơ thể có thể cải thiện đáng kể tình trạng mỡ trong gan. Nên giảm cân từ từ, tránh giảm quá nhanh gây tác động ngược.

2. Ăn uống lành mạnh

Tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt; hạn chế đường, đồ ăn nhanh và chất béo bão hòa. Chế độ ăn Địa Trung Hải được đánh giá có lợi cho người mắc gan nhiễm mỡ.

3. Tăng cường vận động

Duy trì ít nhất 150 phút tập luyện mỗi tuần với các hoạt động như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi lội giúp cải thiện chuyển hóa và giảm mỡ gan.

4. Kiểm soát bệnh lý nền

Kiểm soát tốt tiểu đường, mỡ máu và huyết áp đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa bệnh tiến triển.

5. Khám sức khỏe định kỳ

Đây là cách hiệu quả nhất để phát hiện sớm bệnh, đặc biệt ở những người thuộc nhóm nguy cơ cao.

Tóm lại, gan nhiễm mỡ không do rượu là "căn bệnh thầm lặng" nhưng có thể gây hậu quả nghiêm trọng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Quan niệm "không uống rượu thì không mắc bệnh gan" cần được thay đổi.

Chủ động kiểm tra sức khỏe, duy trì lối sống lành mạnh và hiểu đúng về bệnh chính là chìa khóa để bảo vệ lá gan - cơ quan giữ vai trò thiết yếu đối với sự sống của cơ thể.

BS. Nguyễn Minh Ngọc