Không có Trung Quốc, Ấn Độ và châu Âu có đủ sức tự chủ năng lượng mặt trời?

Tháng 12/2025, Italy đã phân bổ hơn 1,1 GW công suất điện mặt trời cho 88 dự án trong cuộc đấu giá đầu tiên chỉ dành cho các dự án sử dụng thiết bị không có xuất xứ từ Trung Quốc.

Theo Cơ quan Dịch vụ điện lực Italy (GSE), mức giá trúng thầu bình quân đạt 66,38 EUR (tương đương 75,8 USD)/MWh, cao hơn khoảng 17% so với cuộc đấu giá năng lượng tái tạo không áp dụng hạn chế về nguồn gốc thiết bị được tổ chức trước đó trong năm 2025.

Khoản chênh lệch này phản ánh cái giá mà Italy sẵn sàng chi trả để khuyến khích sử dụng thiết bị điện mặt trời từ các nguồn cung ngoài Trung Quốc. Tuy nhiên, khi hơn 90% mô-đun pin mặt trời được lắp đặt tại Liên minh châu Âu (EU) vẫn phải nhập khẩu từ Trung Quốc, kết quả cuộc đấu giá cũng cho thấy các lựa chọn thay thế của khu vực hiện vẫn rất hạn chế.

Nền kinh tế lớn thứ hai thế giới hiện vẫn sản xuất hơn 80% linh kiện điện mặt trời trên toàn cầu, giữ vị trí thống lĩnh ở hầu hết các công đoạn của chuỗi giá trị, từ polysilicon, tấm wafer, pin mặt trời đến mô-đun hoàn chỉnh.

Quy mô sản xuất khổng lồ này giúp giảm đáng kể chi phí điện mặt trời trên toàn thế giới, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng lo ngại tại Brussels và New Delhi về mức độ phụ thuộc quá lớn vào một nguồn cung duy nhất.

Ông Ajay Srivastava, nhà sáng lập Sáng kiến Nghiên cứu thương mại toàn cầu nhận định: "Trung Quốc hiện diện trong gần như mọi mắt xích của chuỗi cung ứng năng lượng mặt trời toàn cầu".

Ấn Độ tăng tốc xây dựng ngành công nghiệp điện mặt trời

Ấn Độ đang đẩy mạnh quá trình chuyển mình từ một quốc gia chủ yếu nhập khẩu sang tự sản xuất thiết bị điện mặt trời. Đầu năm 2026, công suất sản xuất mô-đun quang điện của nước này đã đạt khoảng 172 GW, trong khi công suất sản xuất pin mặt trời, tăng gần gấp ba lần, lên 30 GW.

Động lực chính cho sự bứt phá này đến từ các chính sách hỗ trợ của chính phủ.

Ông Sanjay Varghese, lãnh đạo cấp cao tại Công ty ReNew cho biết, chiến lược "Sản xuất tại Ấn Độ", kết hợp giữa thuế quan, các rào cản phi thuế quan như Danh sách các Mô hình và Nhà sản xuất được Phê duyệt (ALMM) cùng chương trình Khuyến khích liên kết sản xuất trị giá khoảng 2,5 tỷ USD đã nhanh chóng làm thay đổi diện mạo ngành điện mặt trời của nước này.

"Cách đây 5 năm, gần như toàn bộ mô-đun điện mặt trời được lắp đặt tại Ấn Độ đều phải nhập khẩu từ Trung Quốc. Nhưng hiện nay, toàn bộ mô-đun và khoảng 50% pin mặt trời tiêu thụ trong nước đã được sản xuất tại Ấn Độ", ông Varghese thông tin.

Theo vị chuyên gia này, trong vòng 5-7 năm tới, Ấn Độ đặt mục tiêu hoàn thiện toàn bộ chuỗi giá trị của ngành điện mặt trời trong nước, từ mô-đun, pin mặt trời, tấm wafer, thỏi silicon, polysilicon cho đến silicon luyện kim. Đây là những nguyên liệu đầu vào quan trọng của ngành.

Trong khi đó, ông Dries Acke, Giám đốc điều hành của SolarPower Europe đánh giá, năng lực sản xuất của quốc gia Nam Á hiện đã vượt nhu cầu trong nước.

"Điều đó đồng nghĩa với việc Ấn Độ sẽ hướng tới mở rộng xuất khẩu thiết bị điện mặt trời ra thị trường quốc tế", ông Dries Acke nói.

Những điểm nghẽn chưa thể tháo gỡ

Tuy nhiên, các nhà phân tích cảnh báo, Ấn Độ chưa thể thay thế Trung Quốc trong chuỗi cung ứng điện mặt trời toàn cầu.

Theo ông Jochen Rentsch, phụ trách chuyển giao công nghệ tại Fraunhofer Institute for Solar Energy Systems ISE, tấm wafer vẫn là "nút thắt cổ chai" lớn nhất của ngành. Hiện khoảng 99% tấm wafer quang điện trên thế giới vẫn được sản xuất tại nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Ông Rentsch cũng cho rằng, các doanh nghiệp Trung Quốc có thể duy trì lợi thế nhờ quy mô sản xuất khổng lồ và khả năng đưa ra mức giá thấp hơn chi phí thực tế. Điều này khiến các doanh nghiệp mới tham gia gần như không thể cạnh tranh chỉ bằng yếu tố kinh tế.

Theo ông, dù Ấn Độ đã đạt được mức độ tự chủ đáng kể trong sản xuất pin mặt trời và mô-đun, quốc gia này vẫn phụ thuộc vào Trung Quốc ở những khâu then chốt. Vì vậy, việc chuyển sang sử dụng các tấm pin "sản xuất tại Ấn Độ" mới chỉ thay đổi một phần trong chuỗi cung ứng, chứ chưa thể loại bỏ hoàn toàn sự phụ thuộc của châu Âu vào Trung Quốc.

Ông Sanjay Varghese cũng thừa nhận những hạn chế tương tự từ góc độ doanh nghiệp. Ông cho biết, New Delhi hiện vẫn cần đến các nhà cung cấp Bắc Kinh đối với nhiều loại máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất điện mặt trời. Trung Quốc tiếp tục giữ vị thế dẫn đầu toàn cầu về đổi mới công nghệ trong lĩnh vực này.

Trong khi đó, bài toán của châu Âu lại có những đặc thù riêng. Tại nước Đức, quốc gia này đã đặt mục tiêu đến năm 2030, 80% sản lượng điện sẽ đến từ các nguồn năng lượng tái tạo - một tham vọng đòi hỏi lượng lớn thiết bị và công nghệ năng lượng sạch. Những thiết bị này vẫn phụ thuộc vào các chuỗi cung ứng liên quan đến Trung Quốc.

Theo Hiệp hội Năng lượng mặt trời Đức (BSW-Solar), ngành sản xuất mô-đun điện mặt trời trong nước của Đức đã thu hẹp đáng kể, chỉ còn duy trì ở quy mô nhỏ và tập trung vào một số thị trường ngách. Trong khi đó, Đức vẫn giữ được lợi thế nhất định ở các lĩnh vực như bộ biến tần, hệ thống giá đỡ, công nghệ lưu trữ pin và thiết bị sản xuất đầu vào.

Ông Dries Acke cho rằng, châu Âu cần xây dựng một cơ chế hỗ trợ tương tự chương trình Khuyến khích liên kết sản xuất của Ấn Độ nhằm giúp hoạt động sản xuất trong khu vực có thể cạnh tranh về mặt thương mại.

Chưa thể thiếu vai trò của Trung Quốc

Ở thời điểm hiện tại, hó khăn của các nhà sản xuất Ấn Độ càng gia tăng khi Mỹ tăng cường áp dụng các biện pháp thuế quan với hàng hóa từ nước này. Vấn đề này đã làm thu hẹp triển vọng xuất khẩu, buộc doanh nghiệp tại quốc gia Nam Á phải hướng sự chú ý nhiều hơn tới thị trường châu Âu.

Dù vậy, vị trí địa lý lại mang đến cho Ấn Độ một lợi thế nhất định. Ông Rahul Sharan, Phó Giám đốc kiêm chuyên gia vận tải tại Drewry nhận định, các cảng ở bờ biển phía Tây Ấn Độ có kết nối thuận lợi với châu Âu thông qua Kênh đào Suez, qua đó, giúp rút ngắn thời gian vận chuyển so với các đối thủ ở Đông Á.

Tuy nhiên, ông Sharan cảnh báo, lợi thế này chưa thể xóa bỏ những ưu thế mà Trung Quốc đã xây dựng trong nhiều năm qua.

Thực tế cho thấy, dù Ấn Độ và châu Âu đang nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng, cả hai vẫn chưa thể hoàn toàn tự xoay xở nếu thiếu vai trò của Trung Quốc trong ngành năng lượng mặt trời. Con đường hướng tới tự chủ vẫn còn dài, khi những mắt xích quan trọng nhất của chuỗi giá trị toàn cầu vẫn đang nằm trong tay Bắc Kinh.

(theo DW)

Linh Chi