Khơi thông môi trường đầu tư, củng cố niềm tin của Nhân dân vào nền công vụ

Bối cảnh cải cách mạnh mẽ bộ máy hành chính và việc chuyển đổi mô hình tổ chức chính quyền địa phương sang hai cấp từ ngày 1-7-2025 đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) để phù hợp hơn với thực tiễn mới. Nếu không hoàn thiện, một số quy định của Luật sẽ trở nên lạc hậu, khó áp dụng và có thể tạo ra khoảng trống pháp lý trong giải quyết yêu cầu bồi thường.

Việc chuyển đổi mô hình tổ chức chính quyền địa phương sang hai cấp từ ngày 1-7-2025 đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải sửa luật để phù hợp hơn với thực tiễn mới. Ảnh: THUẬN VĂN

Những bất cập về thẩm quyền và phân cấp giải quyết bồi thường

Một trong những nội dung trọng tâm của lần sửa đổi là làm rõ thẩm quyền giải quyết bồi thường.

Theo quy định hiện hành, UBND cấp huyện được giao thẩm quyền giải quyết nhiều vụ việc bồi thường trong hoạt động quản lý hành chính. Tuy nhiên, cấp huyện lại không có chức năng quản lý nhà nước về công tác bồi thường nên dễ xảy ra tình trạng lúng túng trong xử lý, thiếu thống nhất trong việc hướng dẫn thi hành.

Khi mô hình chính quyền địa phương chuyển sang hai cấp, thẩm quyền của cấp huyện không còn, nếu không được bổ sung cơ chế thay thế, người dân sẽ không biết phải gửi hồ sơ đến đâu và nguy cơ không rõ trách nhiệm giữa các cơ quan là hoàn toàn hiện hữu.

Việc xác định rõ cơ quan tiếp nhận, cơ quan giải quyết và cơ quan chịu trách nhiệm chi trả là yêu cầu tất yếu để Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước có thể vận hành trơn tru trong giai đoạn mới.

Hơn nữa, phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước được quy định khá rộng (Điều 1), dẫn tới nhiều trường hợp khó áp dụng hoặc không có khả năng áp dụng trong thực tế. Thêm vào đó, quy trình hiện tại còn nhiều tầng nấc trung gian, kéo dài thời gian giải quyết và phát sinh chi phí không cần thiết đối với người dân và doanh nghiệp. Đây chính là những vướng mắc mà dự thảo sửa đổi luật cần tập trung giải quyết.

UBND xã Phước Dinh (Khánh Hòa) chưa thi hành xong bản án hành chính phúc thẩm ngày 25-7-2024 của TAND Cấp cao tại TP.HCM liên quan đến thực hiện nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ tái định cư tại dự án đầu tư xây dựng công trình đường đôi vào TP Phan Rang - Tháp Chàm do mất nhiều thời gian tra cứu lại hồ sơ sau sáp nhập. Ảnh: HUỲNH HẢI

Phân định thẩm quyền giữa trung ương và địa phương

Trong mô hình tổ chức mới, vai trò của cơ quan trung ương và địa phương sẽ được phân định rõ ràng hơn.

ThS Lê Bá Đức

Ở trung ương, các bộ và cơ quan ngang bộ tiếp tục đảm nhiệm giải quyết các vụ việc phát sinh trong phạm vi quản lý của mình, đồng thời chịu trách nhiệm hướng dẫn, kiểm tra, đánh giá việc thực hiện công tác bồi thường trong toàn ngành. Bộ Tư pháp đóng vai trò đầu mối điều phối, bảo đảm tính thống nhất và đồng bộ trong triển khai thi hành luật.

Ở địa phương, UBND cấp tỉnh sẽ là cơ quan chủ yếu giải quyết yêu cầu bồi thường, thay thế vai trò trước đây của UBND cấp huyện. UBND cấp xã có thể được giao thẩm quyền đối với một số vụ việc cụ thể gắn với nhiệm vụ mới chuyển giao theo phân quyền, như các quyết định xử phạt vi phạm hành chính do Chủ tịch UBND xã ban hành.

Cách thiết kế này vừa phù hợp với mô hình chính quyền hai cấp, vừa giúp phân định trách nhiệm rõ ràng, tăng tính chủ động của địa phương và bảo đảm được sự thống nhất.

Các giải pháp hoàn thiện thể chế

Để bảo đảm Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi phát huy hiệu quả, cần có những giải pháp hoàn thiện thể chế một cách đồng bộ.

Trước hết, phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước cần được rà soát, thu hẹp các quy định quá rộng nhưng thiếu tính khả thi, chuyển những trường hợp không phù hợp sang các cơ chế pháp lý khác. Bên cạnh đó, việc lượng hóa rõ các loại thiệt hại được bồi thường là cần thiết để bảo đảm tính công bằng và minh bạch.

Cơ chế trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ làm sai cũng phải được quy định chặt chẽ, nhằm bảo đảm sự công bằng và tăng tính răn đe. Ngoài ra, việc ứng dụng công nghệ thông tin cần được đẩy mạnh để người dân dễ dàng tra cứu tiến độ, tình trạng xử lý hồ sơ; mọi khâu trong quy trình phải được minh bạch hóa để hạn chế tiêu cực và nâng cao chất lượng phục vụ.

Như vậy, việc sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước không chỉ nhằm tháo gỡ các vướng mắc kỹ thuật hay thích ứng với thay đổi trong tổ chức bộ máy. Đây là bước đi thể hiện quyết tâm xây dựng Nhà nước pháp quyền thực sự “vì Nhân dân phục vụ”.

Một cơ chế bồi thường rõ ràng, minh bạch và khả thi là minh chứng cho cam kết của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân và sẵn sàng sửa sai khi cơ quan công quyền gây thiệt hại. Khi quy trình được tinh gọn, trách nhiệm được xác định rõ ràng và cơ chế giám sát được tăng cường, niềm tin của người dân đối với Nhà nước sẽ được củng cố mạnh mẽ hơn.

ThS LÊ BÁ ĐỨC, Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐHQG TP.HCM