Khơi dậy tình yêu lịch sử từ không gian bảo tàng

Từ thực tế đó, Chương trình Thời sự của Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội thực hiện tọa đàm với chủ đề “Bảo tàng: Không gian học tập trực quan về lịch sử”, phát sóng vào lúc 19h00 ngày 7-5, nhằm nhìn nhận vai trò của bảo tàng trong giáo dục truyền thống, bồi đắp lòng yêu nước và hình thành nhân cách cho thế hệ trẻ.

Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam là địa chỉ giáo dục lịch sử được nhiều học sinh đến trải nghiệm. Ảnh: Hoàng Quyên

Tọa đàm có sự tham gia của Thạc sĩ Phạm Thị Mai Thủy, Trưởng phòng Giáo dục - Truyền thông, Bảo tàng Lịch sử quốc gia và thầy giáo Phạm Văn Hoan, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Bình Minh, Hà Nội. Các khách mời cùng trao đổi về hiệu quả của việc đưa học sinh đến với bảo tàng thông qua các hoạt động trải nghiệm thực tế; cách kể chuyện lịch sử bằng hiện vật, không gian trưng bày và công nghệ trực quan để khơi gợi hứng thú học tập cho học sinh.

Các khách mời tham dự Chương trình. Ảnh: Phan Anh

Chương trình cũng đề cập thực trạng hiện nay khi nhiều bảo tàng tại Hà Nội mỗi năm đón hàng trăm nghìn lượt khách, song, tỷ lệ học sinh, sinh viên tham gia vẫn chưa đạt kỳ vọng. Trong khi đó, không ít học sinh vẫn cho rằng lịch sử là môn học khó nhớ, thiếu hấp dẫn. Từ góc nhìn của nhà trường và đơn vị bảo tàng, tọa đàm phân tích nguyên nhân của thực trạng này, đồng thời, đề xuất những giải pháp để lịch sử trở nên gần gũi hơn với thế hệ trẻ thông qua các phương pháp giáo dục trải nghiệm, ứng dụng công nghệ số và tăng cường liên kết giữa nhà trường với các thiết chế văn hóa.

Thông qua những câu chuyện thực tế và góc nhìn đa chiều từ các khách mời, chương trình góp phần khẳng định bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ ký ức dân tộc, mà còn là “giảng đường đặc biệt”, giúp lịch sử trở nên sống động, giàu cảm xúc và có sức lan tỏa mạnh mẽ đối với thế hệ hôm nay.

Bảo tàng - “trường học đặc biệt” giáo dục lịch sử, truyền thống

Bảo tàng ngày nay không còn chỉ là nơi lưu giữ những di sản quý giá của dân tộc, mà đã trở thành một “trường học đặc biệt”, nơi giáo dục lịch sử, truyền thống, lòng yêu nước; đồng thời góp phần bồi đắp nhân cách cho thế hệ trẻ.

Thạc sĩ Phạm Thị Mai Thủy, Trưởng phòng Giáo dục - Truyền thông, Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Ảnh: Phan Anh

Theo Thạc sĩ Phạm Thị Mai Thủy, Trưởng phòng Giáo dục - Truyền thông, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển, vai trò giáo dục của bảo tàng càng được coi trọng. Minh chứng rõ ràng là năm 2024, nhiệm vụ giáo dục của bảo tàng đã chính thức được đưa vào Luật Di sản văn hóa (sửa đổi).

Nói về vai trò của bảo tàng trong việc truyền tải lịch sử đến với thế hệ trẻ hiện nay, Thạc sĩ Phạm Thị Mai Thủy cho rằng, trước hết, bảo tàng là nơi cung cấp những bằng chứng lịch sử xác thực, gồm các hiện vật gốc và chứng cứ vật chất mà sách vở hay lời kể không thể thay thế. Điều này giúp việc học lịch sử trở nên gần gũi, cụ thể và đáng tin cậy hơn.

Thứ hai, bảo tàng giúp việc ghi nhớ lịch sử trở nên dễ dàng hơn so với chỉ học qua lý thuyết.

Thứ ba, bảo tàng là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Nhiệm vụ giáo dục của bảo tàng không chỉ giúp học sinh hiểu về quá khứ mà còn góp phần hình thành ý thức trách nhiệm và cách nhìn của các em đối với xã hội hôm nay.

“Việc đưa lịch sử đến gần hơn với thế hệ trẻ hiện nay không chỉ là nhiệm vụ quan trọng mà còn là sứ mệnh của bảo tàng”, bà Phạm Thị Mai Thủy nhấn mạnh.

Đưa lịch sử đến gần học sinh từ những trải nghiệm trực quan

Theo thầy Phạm Văn Hoan, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Bình Minh, Hà Nội, việc học lịch sử trong nhà trường chủ yếu giúp học sinh ghi nhớ và hệ thống kiến thức thông qua sự truyền đạt của thầy cô. Tuy nhiên, khi được tham quan tại các bảo tàng, di tích lịch sử, học sinh có cơ hội tiếp cận kiến thức bằng trải nghiệm trực quan sinh động và cảm xúc thực tế.

Đặc biệt, ở cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông, khi học sinh đã hình thành tư duy phản biện, các hoạt động trải nghiệm càng phát huy hiệu quả rõ nét trong việc kết nối kiến thức với thực tiễn. Qua đó, lịch sử không còn khô cứng trên trang sách mà trở nên gần gũi, dễ hiểu và giàu cảm xúc hơn đối với các em.

Thầy Phạm Văn Hoan cũng cho biết, trong những năm gần đây, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội đã xây dựng nhiều kế hoạch, tạo điều kiện để các trường học tổ chức cho học sinh từ mầm non, tiểu học đến trung học cơ sở và trung học phổ thông tham quan, học tập tại các bảo tàng và di tích trên địa bàn Thủ đô.

Theo các chuyên gia giáo dục và những người làm công tác bảo tàng, để học sinh không chỉ “học” mà còn “hiểu”, “cảm” và ghi nhớ lịch sử một cách sâu sắc, cần có sự kết hợp của nhiều yếu tố.

Thầy Phạm Văn Hoan, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Bình Minh cho rằng, trước hết học sinh cần được trang bị nền tảng kiến thức chuẩn thông qua sách giáo khoa và bài giảng trên lớp. Tuy nhiên, chỉ kiến thức thôi là chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải tạo cơ hội cho các em được trải nghiệm thực tế tại các bảo tàng, di tích lịch sử và được tiếp cận lịch sử bằng những câu chuyện hấp dẫn, gần gũi với tâm lý lứa tuổi. Phương pháp giảng dạy của giáo viên giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc khơi gợi hứng thú với môn Lịch sử.

“Làm thế nào để kể chuyện theo cách học sinh thích nghe, để các em yêu lịch sử, điều đó phụ thuộc rất nhiều vào các thầy cô giáo”, thầy Phạm Văn Hoan chia sẻ.

Ngoài ra, thầy Phạm Văn Hoan nhấn mạnh, nhà trường cần thay đổi cách nhìn nhận, không coi việc tham quan bảo tàng, di tích chỉ là hoạt động ngoại khóa phụ trợ mà phải xem đây là một phần của chương trình học. “Não bộ ghi nhớ trải nghiệm gấp nhiều lần so với chữ viết, bởi vậy những trải nghiệm trực tiếp sẽ giúp học sinh ghi nhớ kiến thức lâu hơn và sâu sắc hơn”, thầy Phạm Văn Hoan dẫn chứng.

Đồng quan điểm, bà Phạm Thị Mai Thủy, Trưởng phòng Giáo dục - Truyền thông, Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho rằng, việc tăng cường cho học sinh tham quan bảo tàng, di tích và tham gia các hoạt động trải nghiệm là cách để các em thực sự “đắm mình” trong không gian lịch sử. Khi đó, lịch sử sẽ không còn là những bài học xa xôi mà trở nên sống động, gần gũi và giàu cảm xúc hơn.

Theo bà Phạm Thị Mai Thủy, để lịch sử trở thành một phần trong nhận thức của thế hệ trẻ, việc chuyển tải kiến thức thông qua những câu chuyện cụ thể về con người là vô cùng quan trọng.

Lấy ví dụ về Chiến thắng Điện Biên Phủ, bà Phạm Thị Mai Thủy cho rằng, nếu chỉ nhắc đến mốc năm 1954 hay những con số chiến thắng thì rất khó tạo dấu ấn với học sinh. Nhưng khi gắn sự kiện ấy với những câu chuyện về con người cụ thể, về sự hy sinh và lòng quả cảm của các chiến sĩ, học sinh sẽ không chỉ nhớ sự kiện mà còn hiểu được những con người đã làm nên lịch sử. Bên cạnh đó, lịch sử cũng cần được kết nối với đời sống hôm nay để học sinh nhận ra giá trị của quá khứ đối với hiện tại.

“Khi lịch sử được kể bằng câu chuyện, được cảm nhận qua trải nghiệm và được gắn với cuộc sống đương đại, lịch sử sẽ không còn là những bài học khô cứng mà trở thành một phần trong nhận thức, tình cảm và trách nhiệm của thế hệ trẻ hôm nay”, bà Phạm Thị Mai Thủy nhấn mạnh.

Giáo dục trực quan tại bảo tàng giúp lịch sử trở nên gần gũi

Thạc sĩ Phạm Thị Mai Thủy, Trưởng phòng Giáo dục - Truyền thông, Bảo tàng Lịch sử quốc gia trao đổi tại Chương trình. Ảnh: Phan Anh

Theo thạc sĩ Phạm Thị Mai Thủy, Trưởng phòng Giáo dục - Truyền thông, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tính trực quan là một thế mạnh rất riêng của bảo tàng, giúp lịch sử trở nên gần gũi, dễ tiếp nhận hơn đối với học sinh, sinh viên và thế hệ trẻ.

Cụ thể, tính trực quan giúp lịch sử dễ hiểu hơn. Khi được tận mắt nhìn thấy hiện vật hay những chứng tích lịch sử, học sinh sẽ dễ dàng hình dung bối cảnh và sự kiện lịch sử hơn so với việc chỉ tưởng tượng qua sách vở.

Chẳng hạn, nhân dịp kỷ niệm 72 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, khi đến bảo tàng, các em được nhìn thấy chiếc xe đạp thồ hay sợi dây mà các chiến sĩ từng dùng để kéo pháo vào trận địa. Những hiện vật ấy giúp lịch sử hiện lên cụ thể và chân thực hơn rất nhiều.

Cùng với đó, giáo dục trực quan cũng giúp học sinh ghi nhớ lâu hơn. Những gì các em được trực tiếp quan sát và trải nghiệm tại bảo tàng thường để lại dấu ấn sâu sắc hơn so với việc chỉ nghe giảng hay ghi chép trên lớp.

Thêm nữa, yếu tố trực quan góp phần tạo nên cảm xúc lịch sử. Một hiện vật hay kỷ vật chiến tranh gắn với câu chuyện về những con người cụ thể, những người đã anh dũng hy sinh để bảo vệ độc lập, tự do của dân tộc, sẽ mang đến cho học sinh những trải nghiệm khó quên. Đây là điều mà những trang sách khó có thể truyền tải trọn vẹn.

Để lịch sử "chạm" đến học sinh

Thầy Phạm Văn Hoan, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Bình Minh, Hà Nội trao đổi tại Chương trình. Ảnh: Phan Anh

Từ thực tế tại nhà trường, thầy Phạm Văn Hoan, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Bình Minh (Hà Nội) cho rằng, nhiều học sinh hiện nay vẫn chưa thực sự hứng thú với môn lịch sử.

Theo thầy Hoan, nguyên nhân trước hết không phải do học sinh chán lịch sử dân tộc, mà bởi cách tiếp cận môn học chưa thực sự hấp dẫn. Dù phương pháp giảng dạy đã có đổi mới, nhưng ở một số nơi vẫn chưa bắt kịp tâm lý, nhu cầu của người học. Bên cạnh đó, áp lực thi cử, học nhiều môn khiến không ít học sinh có xu hướng học đối phó.

Ngoài ra, học sinh ở nhiều cấp học còn thiếu cơ hội trải nghiệm thực tế; cách truyền đạt kiến thức lịch sử chưa thật sự gần gũi với ngôn ngữ, tư duy của giới trẻ.

Thầy Phạm Văn Hoan nhấn mạnh: "Giáo viên cần linh hoạt “chế biến” bài giảng, biết làm mới tư liệu, đổi mới cách truyền đạt để biến những nội dung tưởng chừng khô khan trở nên sinh động, dễ tiếp cận, qua đó khơi dậy hứng thú học tập cho học sinh”.

Bảo tàng Hồ Chí Minh thu hút giới trẻ đến tham quan, học lịch sử. Ảnh: Hoàng Quyên

Có ý kiến cho rằng học sinh không chán môn lịch sử, mà đang chịu áp lực từ nhiều môn học khác. Nhìn nhận vấn đề này, thầy Phạm Văn Hoan cho biết, nhận định trên là đúng nhưng chưa đủ. Bởi, thực tế môn lịch sử chưa thực sự trở thành ưu tiên trong lựa chọn của học sinh. Nếu bài học đủ hấp dẫn, giàu cảm xúc, học sinh vẫn sẵn sàng dành thời gian, dù lịch học có bận rộn.

“Cốt lõi vẫn là cách dạy và học. Làm thế nào để môn lịch sử "chạm" được tới cảm xúc của học sinh, từ đó khơi dậy sự quan tâm, yêu thích một cách tự nhiên”, thầy Phạm Văn Hoan bày tỏ.

Bảo tàng đổi mới để trở thành không gian hấp dẫn với giới trẻ

Nhìn từ thực tế hoạt động bảo tàng hiện nay, Thạc sĩ Phạm Thị Mai Thủy, Trưởng phòng Giáo dục - Truyền thông (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) cho rằng, có nhiều nguyên nhân khiến học sinh và giới trẻ chưa thường xuyên lựa chọn bảo tàng như một điểm đến trải nghiệm, dù nhu cầu học tập thực tế ngày càng được quan tâm.

Thạc sĩ Phạm Thị Mai Thủy, Trưởng phòng Giáo dục - Truyền thông (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia). Ảnh: Phan Anh

Thạc sĩ Phạm Thị Mai Thủy nhận định, rào cản đầu tiên nằm ở chính trải nghiệm tại bảo tàng. Hiện nay, nhiều bảo tàng vẫn chủ yếu sử dụng hình thức trưng bày tĩnh, ít tương tác. Nội dung lịch sử, văn hóa vốn hấp dẫn nhưng cách kể chuyện đôi khi chưa thực sự gần gũi với giới trẻ, thiếu sự kết nối với đời sống hiện đại nên học sinh khó tìm thấy sự đồng cảm hoặc cảm giác liên quan đến bản thân mình trong đó.

Theo Thạc sĩ Phạm Thị Mai Thủy, nhiều bảo tàng đã có nỗ lực xây dựng các chương trình giáo dục, trải nghiệm dành cho học sinh và thanh thiếu niên. Tuy nhiên, số lượng chương trình đủ sức hấp dẫn, đủ mới mẻ để tạo sức hút mạnh mẽ với giới trẻ vẫn chưa nhiều. Điều này khiến bảo tàng chưa thực sự trở thành không gian khám phá quen thuộc của các em.

Một khó khăn khác đến từ cách thức tổ chức các chuyến tham quan. Nhiều chuyến đi hiện nay vẫn mang tính hình thức. Có thời điểm bảo tàng đón hàng nghìn học sinh trong cùng một khoảng thời gian ngắn bởi lịch trình tham quan còn kết hợp nhiều điểm đến khác nhau. Với số lượng đông và thời gian hạn chế, học sinh chủ yếu chỉ nghe thuyết minh, quan sát hiện vật mà chưa có cơ hội tham gia các hoạt động tương tác hay trải nghiệm chuyên sâu.

Bảo tàng Hồ Chí Minh thu hút giới trẻ đến tham quan, học lịch sử. Ảnh: Hoàng Quyên

Ngoài ra, theo Thạc sĩ Phạm Thị Mai Thủy, câu chuyện truyền thông và thói quen tiếp cận văn hóa cũng là một rào cản đáng chú ý. Dù nhiều bảo tàng đã đổi mới hoạt động truyền thông, nhưng cách tiếp cận, ngôn ngữ truyền tải đôi khi vẫn chưa thực sự chạm tới giới trẻ. Nhiều bạn trẻ chưa hình dung được bảo tàng có gì thú vị, hấp dẫn để lựa chọn như một điểm đến thường xuyên trong đời sống văn hóa.

Từ thực tế đó, Trưởng phòng Giáo dục - Truyền thông (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) nhấn mạnh, vấn đề không nằm ở việc giới trẻ thờ ơ với bảo tàng, mà xuất phát từ nhiều yếu tố cả phía bảo tàng và cách tổ chức hoạt động trải nghiệm. Theo bà, các bảo tàng cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hơn, từ nội dung trưng bày, phương thức kể chuyện đến hoạt động giáo dục và truyền thông, để tạo sức hút với học sinh, sinh viên và khuyến khích họ quay trở lại nhiều lần.

Lịch sử cần được kể theo cách cảm nhận của giới trẻ

Thạc sĩ Phạm Thị Mai Thủy, Trưởng phòng Giáo dục - Truyền thông (Bảo tàng Lịch sử quốc gia) chia sẻ tại Chương trình. Ảnh: Phan Anh

Từ góc nhìn của người làm công tác giáo dục bảo tàng, Thạc sĩ Phạm Thị Mai Thủy nhận định, trong bối cảnh mạng xã hội mang đến vô số nội dung hấp dẫn, nhanh và gần gũi với giới trẻ, lịch sử nếu vẫn được truyền đạt theo lối cũ sẽ khó tạo được sự kết nối. Những người làm bảo tàng cũng như các thầy, cô giáo hiện nay phần lớn vẫn đang kể lịch sử theo cách của mình, thay vì theo cách mà học sinh muốn tiếp nhận.

“Chúng ta chưa thực sự đặt lịch sử vào những câu chuyện đủ gần với đời sống và cảm xúc của các em. Chính điều đó khiến lịch sử trở nên xa cách, chứ không phải các em không quan tâm đến lịch sử hay bảo tàng”, bà Thủy chia sẻ.

Lịch sử vốn chứa đựng rất nhiều giá trị hấp dẫn, từ những câu chuyện về con người, văn hóa, tinh thần dân tộc đến các bài học về trách nhiệm và khát vọng cống hiến. Điều quan trọng là phải tìm được cách để những giá trị ấy trở nên sống động, dễ cảm nhận hơn với thế hệ trẻ hôm nay.

Bà Thủy cũng cho rằng, nếu nhà trường, giáo viên và các bảo tàng không thay đổi phương thức hoạt động, điều mất đi sẽ không dừng ở kiến thức lịch sử. Nghiêm trọng hơn, đó là sự đứt gãy trong kết nối của thế hệ trẻ với cội nguồn dân tộc. Lịch sử cần trở thành điểm tựa để nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc, ý thức trách nhiệm và khát vọng đóng góp cho xã hội. Muốn làm được điều đó, sự thay đổi không chỉ nằm ở cách học hay cách dạy, mà sâu xa hơn là cách truyền tải lịch sử từ nhà trường tới bảo tàng.

Ở góc độ bảo tàng, Thạc sĩ Phạm Thị Mai Thủy cho rằng, cần xây dựng các không gian học tập trực quan, nơi lịch sử không còn là những con số hay sự kiện khô cứng mà trở thành những trải nghiệm có thể nhìn thấy, cảm nhận và tương tác. Khi lịch sử được kể bằng ngôn ngữ gần gũi hơn với giới trẻ, bảo tàng sẽ không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà còn là nơi khơi dậy cảm xúc, giúp các em hiểu hơn về quá khứ và tìm thấy sự kết nối với hiện tại.

Để học sinh yêu lịch sử bằng trải nghiệm và công nghệ

Nhà giáo Phạm Văn Hoan, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Bình Minh, Hà Nội trao đổi tại Chương trình. Ảnh: Phan Anh

Theo nhà giáo Phạm Văn Hoan, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Bình Minh, nhận định cho rằng nhiều học sinh chưa hứng thú với lịch sử do cách trưng bày, giới thiệu còn đơn điệu và việc kết nối với chương trình học chưa thực sự hiệu quả là “có một phần đúng”.

Thầy cho rằng, để lịch sử trở nên gần gũi và hấp dẫn với học sinh, nhà trường không thể chỉ áp dụng một phương pháp duy nhất mà cần dạy học theo từng đối tượng, kết hợp đa dạng hình thức.

Trong đó, trải nghiệm thực tế là yếu tố quan trọng. Học sinh cần được tham quan bảo tàng, di tích lịch sử, đồng thời được học theo dự án, tự tìm hiểu về nhân vật, sự kiện để tăng tính chủ động trong tiếp cận kiến thức.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ cũng cần được đẩy mạnh thông qua video, các nền tảng số và công cụ hỗ trợ học tập để giúp học sinh có trải nghiệm trực quan, sinh động hơn với lịch sử.

Thầy Phạm Văn Hoan nhấn mạnh: “Muốn học sinh học thì hãy dùng trải nghiệm; muốn học sinh tự hào thì hãy dùng dạy học dự án và muốn học sinh tò mò thì hãy sử dụng công nghệ”.

Tiếp tục cập nhật...

Nhóm phóng viên