Khoa học, công nghệ là đòn bẩy cho chuyển đổi xanh và phát triển bền vững

Công nghệ mở đường cho mô hình tăng trưởng bền vững

Chuyển đổi xanh đang trở thành một trong những động lực quan trọng định hình mô hình phát triển của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng bền vững, giảm phát thải và nâng cao năng lực cạnh tranh thì khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được xem là nền tảng tạo ra những giải pháp đột phá, góp phần sử dụng hiệu quả tài nguyên, thúc đẩy kinh tế xanh và thích ứng với các thách thức từ biến đổi khí hậu.

Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang trở thành động lực then chốt thúc đẩy chuyển đổi xanh, góp phần đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh và hướng tới phát triển bền vững. Ảnh minh họa

Theo Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050 (Quyết định số 1658/QĐ-TTg ngày 01/10/2021 của Thủ tướng Chính phủ), tăng trưởng xanh là quá trình đổi mới mô hình tăng trưởng, tái cấu trúc nền kinh tế gắn với cải thiện chất lượng môi trường, sử dụng hiệu quả năng lượng, giảm phát thải khí nhà kính và hướng tới nền kinh tế carbon thấp.

Với tầm nhìn đến năm 2050, Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng nền kinh tế xanh, trung hòa carbon, trong đó khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đóng vai trò động lực then chốt.

Theo các chuyên gia, chuyển đổi xanh không chỉ đơn thuần là giảm phát thải hay bảo vệ môi trường mà còn là quá trình tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng sử dụng hiệu quả năng lượng, nguyên liệu và tài nguyên thiên nhiên. Điều này đòi hỏi sự thay đổi từ mô hình sản xuất, tiêu dùng đến phương thức quản trị doanh nghiệp.

Trong toàn bộ quá trình đó, khoa học và công nghệ giữ vai trò trung tâm khi cung cấp các giải pháp về năng lượng sạch, vật liệu mới, công nghệ sản xuất thân thiện môi trường, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và tự động hóa.

Trong khuôn khổ Hội nghị Thượng đỉnh Đối tác vì Tăng trưởng xanh và Mục tiêu toàn cầu 2030 (P4G) lần thứ tư năm 2025 tại Việt Nam, nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học Công Nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh: “Phát triển xanh và bền vững là phát triển dựa trên khoa học công nghệ (KHCN), ĐMST và chuyển đổi số (CĐS). Phát triển KHCN, ĐMST và CĐS cũng hướng vào phục vụ phát triển xanh và bền vững. Việt Nam đã đưa bộ 3 này về chung một bộ quản lý nhà nước. Coi KHCN, ĐMST và CĐS là lựa chọn chiến lược, ưu tiên hàng đầu”.

Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học Công Nghệ Nguyễn Mạnh Hùng: Phát triển xanh và bền vững là phát triển dựa trên KHCN, ĐMST và CĐS. (Ảnh: VGP).

Về ưu tiên ứng dụng và phát triển các công nghệ mới, với Việt Nam, Bộ trưởng cho biết các công nghệ đột phá có thể tạo ra sự thay đổi căn bản, sự phát triển xanh của nhân loại là hydrogen, pin thế hệ mới, công nghệ carbon thấp, công nghệ tuần hoàn. Các công nghệ số thế hệ mới tạo động lực cho chuyển đổi xanh là AI, IoT, dữ liệu lớn (big data), chip bán dẫn. Đó đều là các công nghệ được Chính phủ Việt Nam lựa chọn là các công nghệ chiến lược để ưu tiên phát triển.

Tháo gỡ "điểm nghẽn" cho chuyển đổi xanh

Mặc dù đã xác định chuyển đổi xanh là định hướng phát triển chiến lược, song quá trình hiện thực hóa tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức về công nghệ, nguồn lực và thể chế.

Theo Bộ KH&CN, một trong những rào cản lớn nhất là cơ cấu năng lượng vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiên liệu hóa thạch. Dù tỷ trọng năng lượng tái tạo đã có bước tăng trưởng trong những năm gần đây, điện than và khí tự nhiên vẫn chiếm phần lớn trong hệ thống điện quốc gia.

Trong khi đó, các lĩnh vực công nghệ mới như điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh hay lưu trữ năng lượng vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu, thí điểm hoặc hoàn thiện cơ chế chính sách, khiến quá trình chuyển dịch năng lượng chưa đạt tốc độ như kỳ vọng.

Cần tăng cường đổi mới công nghệ cho nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Ảnh minh họa

Ở khu vực sản xuất, năng lực đổi mới công nghệ của nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn hạn chế. Không ít ngành công nghiệp có mức phát thải cao như xi măng, thép, dệt may hay hóa chất vẫn sử dụng dây chuyền, thiết bị tiêu tốn nhiều năng lượng. Trong khi đó, việc đầu tư đổi mới công nghệ đòi hỏi nguồn vốn lớn, song các chính sách hỗ trợ về tín dụng xanh, ưu đãi thuế và chuyển giao công nghệ vẫn cần tiếp tục được hoàn thiện để tạo động lực cho doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, quá trình xây dựng thị trường carbon cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về hạ tầng dữ liệu. Theo các chuyên gia, để vận hành hiệu quả hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định phát thải (MRV), Việt Nam cần sớm hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia về phát thải, tăng cường ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn nhằm giám sát, dự báo và kiểm kê khí nhà kính một cách chính xác, minh bạch.

Nguồn nhân lực chất lượng cao cũng là yếu tố quyết định thành công của chuyển đổi xanh. Nhu cầu về kỹ sư, chuyên gia trong các lĩnh vực năng lượng tái tạo, vật liệu xanh, công nghệ môi trường hay quản trị carbon ngày càng gia tăng, trong khi chương trình đào tạo ở nhiều cơ sở giáo dục vẫn chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn. Điều này khiến không ít dự án công nghệ cao vẫn phải phụ thuộc vào chuyên gia nước ngoài.

Ngoài ra, việc huy động nguồn lực tài chính cho tăng trưởng xanh vẫn còn nhiều khó khăn. Tín dụng xanh và trái phiếu xanh đã được triển khai nhưng quy mô còn khiêm tốn, trong khi hệ thống tiêu chí phân loại dự án xanh chưa thực sự đồng bộ với các chuẩn mực quốc tế. Đây là rào cản khiến doanh nghiệp gặp khó trong tiếp cận nguồn vốn đầu tư, đặc biệt là các dòng vốn xanh từ nước ngoài.

Nhằm tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi xanh, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hệ thống chính sách và khung pháp lý với nhiều cơ chế quan trọng. Trong đó, Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 được xác định là định hướng xuyên suốt, đặt mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính, xanh hóa các ngành kinh tế và thúc đẩy phát triển bền vững.

Cùng với đó, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Đề án phát triển thị trường carbon và việc thí điểm Hệ thống giao dịch phát thải (ETS) từ năm 2025 đang từng bước tạo hành lang pháp lý, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, ứng dụng các giải pháp xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh trong nền kinh tế carbon thấp.

Hằng Phạm