Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo giải bài toán lớn của đất nước

Khơi thông “điểm nghẽn” thể chế, hạ tầng số, doanh nghiệp trung tâm

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh: Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng là dấu mốc đặc biệt quan trọng, mở ra giai đoạn phát triển mới của đất nước trong bối cảnh thế giới biến động nhanh, phức tạp và khó lường. Cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia ngày càng gay gắt; khoa học, công nghệ phát triển với tốc độ đột phá; chuyển đổi số và kinh tế số trở thành trụ cột của tăng trưởng, trong khi yêu cầu phát triển nhanh, bền vững, tự chủ và tự cường đặt ra những đòi hỏi chưa từng có đối với mô hình phát triển quốc gia.

Nhìn lại nhiệm kỳ 2021 - 2025, theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, điểm nổi bật nhất của lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không nằm ở những thành tựu riêng lẻ, mà ở sự chuyển biến căn bản về nhận thức, tư duy và cách làm. Việt Nam đã từng bước hình thành một hệ quy chiếu phát triển mới, trong đó khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được tổ chức theo hướng quản lý kết quả đầu ra, lấy hiệu quả phát triển kinh tế - xã hội làm tiêu chí trung tâm.

Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, trong hệ quy chiếu đó, toàn bộ chuỗi từ nghiên cứu, ứng dụng đến thương mại hóa được tổ chức lại theo logic giải quyết các bài toán phát triển của đất nước. Khoa học không còn vận hành rời rạc trong các đề tài, dự án, mà gắn trực tiếp với nhu cầu của nền kinh tế, doanh nghiệp và đời sống xã hội. Đổi mới sáng tạo từng bước đi vào sản xuất, kinh doanh và quản trị; chuyển đổi số không chỉ dừng ở số hóa quy trình, mà trở thành phương thức vận hành mới của nền kinh tế và bộ máy nhà nước.

Điều đáng giá nhất của giai đoạn 2021 - 2025, theo Bộ trưởng, chính là việc tạo lập được đà chuyển đổi: đổi mới sáng tạo bắt đầu trở thành động lực nội sinh của doanh nghiệp; chuyển đổi số đi vào vận hành thực chất; và quản trị theo kết quả từng bước trở thành chuẩn mực.

Một trong những chuyển biến mang tính nền tảng là cải cách thể chế. Trong nhiều năm, thể chế từng được xem là “điểm nghẽn” lớn nhất kìm hãm sự phát triển của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nhiệm kỳ vừa qua, đặc biệt là năm 2025, đã chứng kiến nỗ lực cải cách thể chế mạnh mẽ chưa từng có. Bộ Khoa học và Công nghệ đã chủ trì xây dựng, sửa đổi và trình Quốc hội ban hành nhiều luật, nghị quyết; đồng thời ở cấp Chính phủ và Thủ tướng có hàng loạt nghị định, quyết định quan trọng được ký ban hành, phản ánh quyết tâm chính trị rất cao trong tháo gỡ các rào cản tồn tại nhiều năm.

Tinh thần xuyên suốt của cải cách thể chế là chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy kiến tạo phát triển; từ kiểm soát chặt đầu vào sang quản lý theo mục tiêu và kết quả cuối cùng; từ né tránh rủi ro sang chấp nhận rủi ro có kiểm soát, bởi rủi ro là bản chất của khoa học và đổi mới sáng tạo. Những đạo luật mang tính tiên phong như Luật Trí tuệ nhân tạo, Luật Chuyển đổi số đã mở ra không gian pháp lý cho các mô hình công nghệ, kinh doanh và phương thức quản trị mới, tạo nền tảng cho phát triển dài hạn.

Từ “số hóa” sang “vận hành dựa trên dữ liệu”

Song hành với cải cách thể chế là sự phát triển nhanh của hạ tầng số và năng lực quản trị số quốc gia. Việt Nam đã vươn lên rõ rệt trong các bảng xếp hạng quốc tế về chính phủ điện tử và chuyển đổi số. Hạ tầng viễn thông, Internet được mở rộng, độ phủ cao, tạo nền tảng để nền kinh tế và bộ máy nhà nước chuyển sang giai đoạn vận hành dựa trên dữ liệu.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam Nguyễn Mạnh Hùng với vai trò Chủ tịch Hội nghị ADGMIN lần thứ 6. (Ảnh trong bài: MOST)

Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, thước đo quan trọng nhất của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là mức độ người dân và doanh nghiệp được hưởng lợi trong thực tế. Trong quản lý nhà nước, chuyển đổi số đã làm thay đổi căn bản cách Nhà nước phục vụ người dân và doanh nghiệp: thủ tục hành chính được số hóa, quy trình được đơn giản hóa, giảm giấy tờ, giảm thời gian và chi phí xã hội. Hoạt động giải quyết thủ tục hành chính đang dịch chuyển mạnh từ mô hình “xếp hàng - chờ đợi” sang môi trường số.

Đối với doanh nghiệp, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã đi vào chiều sâu của sản xuất và quản trị. Tự động hóa, quản trị số, khai thác và phân tích dữ liệu giúp tối ưu quy trình, nâng cao năng suất lao động và chất lượng sản phẩm. Với người dân, chuyển đổi số mở ra không gian sống mới - không gian số - nơi các dịch vụ thiết yếu được cung cấp thuận tiện hơn, cá nhân hóa hơn, đồng thời bảo đảm nguyên tắc bao trùm.

Theo Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng, để hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo phát triển bền vững, trước hết phải bắt đầu từ việc hoàn thiện hành lang pháp lý. Thể chế cần đủ minh bạch, đủ thông thoáng nhưng vẫn có kiểm soát, nhằm tạo điều kiện để các dòng vốn tư nhân, vốn mạo hiểm và vốn quốc tế tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã tạo nền tảng quan trọng cho việc hình thành các quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia và quỹ đầu tư mạo hiểm của địa phương sử dụng ngân sách nhà nước, qua đó thể hiện vai trò dẫn dắt của Nhà nước trong giai đoạn đầu, đồng thời tạo lực hút cho các nguồn vốn xã hội.

Bộ trưởng nhấn mạnh, kết nối hệ sinh thái chính là yếu tố mang tính quyết định. Trong thời gian qua, Bộ Khoa học và Công nghệ đã chủ động mở rộng hợp tác với các trung tâm khởi nghiệp lớn của khu vực và thế giới như: Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản, Hoa Kỳ…, đồng thời tổ chức và nâng tầm các sự kiện như Techfest, các diễn đàn đầu tư và đổi mới sáng tạo. Những hoạt động này không chỉ nhằm kết nối các chủ thể trong nước, mà quan trọng hơn là tạo dựng niềm tin cho nhà đầu tư quốc tế, khẳng định Việt Nam là một thị trường nghiêm túc, có chính sách ổn định, có hệ sinh thái dự án rõ ràng và có khả năng hấp thụ, sử dụng hiệu quả nguồn vốn dài hạn.

Khơi thông dòng vốn và nhân tài cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Một điểm nhấn được Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng đặc biệt lưu ý là vai trò định hướng của Nhà nước thông qua việc xác định rõ các lĩnh vực ưu tiên. Đây được xem là cách hiệu quả nhất để dẫn dắt dòng vốn đầu tư cho đổi mới sáng tạo. Trên cơ sở đó, Việt Nam đã xác định 11 nhóm công nghệ chiến lược, tập trung vào những lĩnh vực vừa bảo đảm yêu cầu tự chủ, tự cường của quốc gia, vừa có thị trường đủ lớn và khả năng tạo lợi thế cạnh tranh dài hạn, như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ số, công nghệ xanh, chuyển đổi năng lượng, y tế, nông nghiệp và quốc phòng - an ninh.

Theo Bộ trưởng, khi Nhà nước xác định rõ các bài toán lớn và xây dựng được tầm nhìn ưu tiên dài hạn, nhà đầu tư sẽ nhìn thấy đích đến và lộ trình phát triển, từ đó sẵn sàng đầu tư dài hạn thay vì chỉ tìm kiếm lợi nhuận ngắn hạn. Dòng vốn chỉ thực sự chảy mạnh khi được dẫn dắt bởi tầm nhìn chiến lược rõ ràng và sự nhất quán trong chính sách.

Quang cảnh buổi Khai trương Bộ phận Một cửa Bộ Khoa học và Công nghệ.

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng cho rằng, để trở thành một “hub” khởi nghiệp năng động của khu vực, Việt Nam không nên cạnh tranh bằng các ưu đãi ngắn hạn, mà bằng chất lượng của hệ sinh thái: thể chế minh bạch, thị trường đủ lớn, nguồn nhân lực chất lượng cao và khả năng kết nối khu vực - toàn cầu. Khi các điều kiện nền tảng đó hội tụ, dòng vốn và nhân tài sẽ tự tìm đến.

Liên quan đến mô hình tăng trưởng mới được nhấn mạnh trong dự thảo Văn kiện trước thềm Đại hội XIV, Bộ trưởng cho biết, cốt lõi là đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí trung tâm của tăng trưởng kinh tế - xã hội. Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng cao gắn với phát triển bền vững, các yếu tố này phải được chuyển hóa thành năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh cụ thể thông qua những nhóm giải pháp chiến lược.

Trước hết là tiếp tục hoàn thiện thể chế theo tinh thần kiến tạo phát triển. Thể chế phải đi trước một bước, mở đường cho sáng tạo; cách làm luật cần linh hoạt hơn, cho phép triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và sẵn sàng điều chỉnh kịp thời trước sự phát triển nhanh của khoa học và công nghệ.

Thứ hai là kiên định con đường làm chủ các công nghệ chiến lược và hình thành các ngành công nghiệp mới nổi. Việt Nam cần tập trung nguồn lực cho những lĩnh vực then chốt như chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, UAV, vật liệu tiên tiến, năng lượng mới, đồng thời từng bước tiếp cận các ngành công nghiệp vũ trụ và công nghệ lượng tử - những cực tăng trưởng mới quyết định vị thế quốc gia trong tương lai.

Thứ ba là cải cách căn bản mô hình quản lý các chương trình khoa học, công nghệ và cơ chế tài chính theo hướng lấy kết quả làm thước đo, chuyển từ “chi cho nghiên cứu” sang “đặt hàng và mua kết quả nghiên cứu”, từ quản lý đầu vào sang đầu tư cho đầu ra; đồng thời coi sở hữu trí tuệ và tiêu chuẩn là công cụ dẫn dắt phát triển.

Thứ tư là phát triển đồng bộ hạ tầng khoa học, công nghệ và hạ tầng số hiện đại, với trọng tâm là nền tảng dữ liệu dùng chung quốc gia, các trung tâm dữ liệu, trung tâm tính toán hiệu năng cao và trí tuệ nhân tạo, hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm và hạ tầng viễn thông.

Cuối cùng, Bộ trưởng nhấn mạnh, phát triển hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phải dựa trên nhân tài. Cơ chế cần đủ mạnh để thu hút, trọng dụng và giữ chân người giỏi. Đồng thời triển khai hiệu quả mô hình “ba Nhà”, trong đó doanh nghiệp là trung tâm, viện - trường là nòng cốt, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo. Đồng thời khơi thông dòng vốn cho đổi mới sáng tạo, đặc biệt thông qua các quỹ đầu tư mạo hiểm công - tư.

Bước ngoặt của Nghị quyết 57 lấy sản phẩm đầu ra làm thước đo quản lý khoa học

Một nội dung cốt lõi được Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh là chuyển mạnh sang quản lý khoa học theo kết quả đầu ra, được thể chế hóa trong Nghị quyết 57. Đây là bước ngoặt quan trọng trong tư duy phát triển khoa học và công nghệ, khẳng định tăng trưởng giai đoạn tới phải dựa chủ yếu vào năng suất, khoa học, công nghệ và đổi mới quản trị.

Uyên Na