Khi tiêu chuẩn trở thành 'tấm vé thông hành' của nông sản Việt

Thanh long là một trong những mặt hàng nông sản Việt Nam bị EU tăng tần suất kiểm tra do yêu cầu kiểm soát chặt về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và an toàn thực phẩm.

Theo ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, kiêm Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Vương quốc Anh và Bắc Ai-len (UKVFTA) không chỉ mang lại ưu đãi thuế quan mà còn đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định SPS, từ kiểm soát dư lượng, truy xuất nguồn gốc đến phát triển bền vững nếu muốn tận dụng hiệu quả cơ hội xuất khẩu.

EU và Vương quốc Anh - Hai Thị trường xuất khẩu trọng điểm

Năm 2025

Kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản sang châu Âu đạt

9,28 TỶ USD

Chiếm khoảng 13% tổng kim ngạch toàn ngành.
Đứng thứ 3 sau Trung Quốc và Hoa Kỳ.

EVFTA và UKVFTA tiếp tục mở ra dư địa lớn cho xuất khẩu, nhưng các yêu cầu về SPS, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững ngày càng khắt khe.

Nếu như trước đây, doanh nghiệp chủ yếu quan tâm đến việc tận dụng ưu đãi thuế quan thì nay, lợi thế đó sẽ không còn đủ để duy trì sức cạnh tranh nếu không đáp ứng đầy đủ các quy định kỹ thuật của thị trường nhập khẩu. Chỉ một thay đổi nhỏ về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, hồ sơ kiểm dịch, ghi nhãn hay truy xuất nguồn gốc cũng có thể khiến lô hàng bị cảnh báo, tăng tần suất kiểm tra hoặc bị trả về.

Theo ông Hồ Trúc Thanh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hồ Chí Minh, năng lực cạnh tranh hiện không còn được quyết định bởi quy mô sản xuất hay lợi thế chi phí mà phụ thuộc vào khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về chất lượng, phát triển xanh và truy xuất nguồn gốc. Điều đó đồng nghĩa ngành nông nghiệp phải chuyển từ phát triển theo sản lượng sang phát triển dựa trên chất lượng, tiêu chuẩn và giá trị gia tăng.

Tốc độ cập nhật quy định SPS của EU và Vương quốc Anh đang diễn ra ngày càng nhanh. Không chỉ siết chặt giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (MRL), hai thị trường này còn mở rộng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, minh bạch dữ liệu và phát triển bền vững.

Xu hướng siết chuẩn SPS

6 tháng đầu năm 2026

601

Thông báo SPS mới hoặc sửa đổi
của các thành viên WTO

Liên minh Châu Âu

74

THÔNG BÁO

Vương quốc Anh

15

THÔNG BÁO

Xu hướng nổi bật

Siết mức dư lượng tối đa (MRL).
Nhiều hoạt chất giảm xuống chỉ còn 0,01 - 0,05 mg/kg.
Mở rộng yêu cầu truy xuất nguồn gốc.
Tăng tiêu chuẩn môi trường và phát triển bền vững.

Việc siết MRL đồng nghĩa nhiều hoạt chất vẫn được phép sử dụng trong nước có thể không còn phù hợp với hàng hóa xuất khẩu sang EU. Doanh nghiệp không chỉ phải theo dõi quy định của Việt Nam mà còn phải thường xuyên cập nhật tiêu chuẩn riêng của từng thị trường.

Trong khi đó, Vương quốc Anh có một số điều chỉnh linh hoạt hơn ở một số nhóm nông sản theo tiêu chuẩn Codex. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa hai thị trường cũng buộc doanh nghiệp phải xây dựng quy trình quản lý riêng thay vì áp dụng một tiêu chuẩn chung.

Những mặt hàng bị EU tăng tần suất kiểm tra Dữ liệu 6 tháng đầu năm 2026

Một trong những thay đổi lớn nhất của EU là chuyển từ kiểm soát tại cửa khẩu sang quản lý toàn bộ chuỗi sản xuất. Điều đó đồng nghĩa việc đáp ứng tiêu chuẩn không còn bắt đầu ở khâu xuất khẩu mà ngay từ vùng nguyên liệu.

CHỈ 5 LOẠI QUẢ ĐƯỢC MIỄN GIẤY KIỂM DỊCH THỰC VẬT

Theo Quy định (EU) 2019/2072

Dứa

Dừa

Sầu riêng

Chuối

Chà là

Ngoài 5 loại quả trên, phần lớn nông sản có nguồn gốc thực vật nhập khẩu vào EU phải kèm Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật (PC) theo quy định.

Đối với nhiều loại trái cây như bưởi, chanh hay hạt giống cà chua, ớt, EU còn yêu cầu bổ sung nhiều điều kiện kỹ thuật nhằm chứng minh sản phẩm không mang sinh vật gây hại.

Với thủy sản Việt Nam, yêu cầu còn nghiêm ngặt hơn khi toàn bộ từ vùng nuôi, cơ sở thu mua, sơ chế, kho lạnh, nhà máy chế biến đến tàu cấp đông đều phải được kiểm soát theo nguyên tắc "từ trang trại đến bàn ăn".

Sau Brexit, Vương quốc Anh sử dụng hệ thống quản lý BTOM, trong khi EU tiếp tục áp dụng TRACES NT. Dù có nhiều điểm tương đồng, hai hệ thống vẫn có những khác biệt về chứng thư và quy trình, buộc doanh nghiệp phải theo dõi sát quy định của từng thị trường.

Năng lực xuất khẩu thủy sản của Việt Nam

Đến năm 2026

510 CƠ SỞ

Đủ điều kiện xuất khẩu vào EU

617 CƠ SỞ

Đủ điều kiện xuất khẩu vào Vương quốc Anh

Các cảnh báo gần đây cho thấy thủy sản Việt Nam chủ yếu vi phạm về dư lượng thuốc thú y, kháng sinh và chất cấm. Bên cạnh đó, "thẻ vàng" IUU cùng các yêu cầu truy xuất nguồn gốc vẫn tiếp tục là rào cản lớn đối với ngành thủy sản.

Một xu hướng đáng chú ý là các yêu cầu của EU đang mở rộng từ an toàn thực phẩm sang chuyển đổi số và phát triển bền vững.

Theo lộ trình, ELAN (Electronic system for Agricultural Non-customs formalities - Hệ thống điện tử quản lý các thủ tục chuyên ngành ngoài hải quan) - mô-đun thuộc nền tảng TRACES của Liên minh châu Âu - sẽ được triển khai đầy đủ từ ngày 17/1/2028 nhằm số hóa các thủ tục chuyên ngành ngoài hải quan như giấy phép nhập khẩu, chứng nhận nguồn gốc và các loại chứng từ chuyên ngành.

Bên cạnh đó, các yêu cầu về phát thải carbon, bao bì thân thiện môi trường và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) cũng sẽ ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu.

Những mốc doanh nghiệp cần lưu ý

Dự kiến 12/8/2026

PPWR của EU bắt đầu có hiệu lực

Dự kiến 17/1/2028

ELAN vận hành đầy đủ, số hóa thủ tục chuyên ngành ngoài hải quan

Dự kiến Năm 2028

Nhà nhập khẩu EU bắt đầu thu thập dữ liệu phát thải carbon từ nhà cung cấp ngoài khối

Dự kiến 1/1/2030

EU cấm nhiều loại bao bì nhựa dùng một lần

Trước "rào cản kép" từ EU và Vương quốc Anh, các chuyên gia cho rằng doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy "xử lý sau cảnh báo" sang chủ động quản trị rủi ro ngay từ vùng nguyên liệu. Việc kiểm soát chặt chẽ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, bảo đảm truy xuất nguồn gốc, minh bạch ghi nhãn, quản lý vật liệu tiếp xúc thực phẩm và thường xuyên cập nhật quy định của từng thị trường sẽ giúp giảm nguy cơ bị cảnh báo hoặc trả hàng.

Quan trọng hơn, các quy định SPS không chỉ là rào cản kỹ thuật mà còn là động lực để chuẩn hóa sản xuất, nâng cao năng lực quản trị và xây dựng thương hiệu nông sản Việt Nam theo hướng chất lượng, minh bạch và bền vững.

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng đặt nặng yếu tố xanh và minh bạch, khả năng thích ứng nhanh với những "luật chơi" mới sẽ quyết định năng lực cạnh tranh cũng như khả năng giữ vững thị phần của nông, thủy sản Việt Nam tại các thị trường cao cấp.

Tin, ảnh: Lưu Niệm/Báo Tin tức và Dân tộc