Khi Mỹ và Israel khác nhịp ở Syria: Quan hệ đồng minh đứng trước phép thử

Theo Axios, trong cuộc điện đàm giữa hai nhà lãnh đạo ngày 9/7, ông Trump đã đề nghị Israel bắt đầu tái triển khai lực lượng khỏi Syria và có bước đi tương tự tại Lebanon. Một quan chức Mỹ dẫn lời ông Trump nói với Thủ tướng Netanyahu: "Họ không muốn các ông hiện diện ở đó. Israel nên rút quân".

Thông tin này ngay lập tức làm dấy lên câu hỏi về tương lai chiến lược quân sự của Israel tại biên giới Syria sau hơn một năm duy trì hiện diện sâu bên trong lãnh thổ nước láng giềng.

Israel chưa muốn lùi bước

Theo báo Times of Israel, để hiểu tranh cãi hiện nay cần nhìn lại bối cảnh lịch sử tại Cao nguyên Golan. Israel kiểm soát phần lớn khu vực này sau cuộc Chiến tranh Sáu ngày năm 1967.

Sau cuộc chiến Yom Kippur năm 1973, Israel và Syria ký thỏa thuận ngừng bắn năm 1974, thiết lập vùng đệm do Liên hợp quốc giám sát, được phân chia bởi hai tuyến Alpha và Bravo trên lãnh thổ Syria. Trong nhiều thập niên, đây được xem là một trong những khu vực biên giới tương đối ổn định dù hai nước chưa từng ký hiệp ước hòa bình.

Khi nội chiến Syria bùng phát năm 2011, Israel tăng cường đáng kể hoạt động dọc biên giới Golan.

Ngoài việc củng cố phòng thủ, Tel Aviv triển khai nhiều chương trình hỗ trợ nhân đạo, cung cấp thực phẩm và điều trị y tế cho người dân Syria sinh sống gần biên giới, đồng thời duy trì liên lạc với một số nhóm nổi dậy chống chính quyền Tổng thống Bashar al-Assad.

Tuy nhiên, chính sách này cũng gây tranh cãi khi cộng đồng Druze tại Golan cáo buộc một số nhóm nổi dậy tấn công các ngôi làng Druze phía bên kia biên giới.

Đến năm 2018, sau khi quân đội Syria giành lại quyền kiểm soát khu vực biên giới, Israel đã hỗ trợ sơ tán hàng trăm thành viên lực lượng cứu hộ Mũ bảo hiểm Trắng sang Jordan.

Tình hình thay đổi đáng kể sau khi chính quyền của ông al-Assad sụp đổ vào tháng 12/2024. Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) nhanh chóng tiến vào vùng đệm do Liên hợp quốc giám sát, kiểm soát nhiều vị trí chiến lược, trong đó có đỉnh núi Hermon, đồng thời mở chiến dịch không kích quy mô lớn nhằm phá hủy các kho vũ khí và cơ sở quân sự trên khắp Syria.

Khi đó, Israel cho rằng cần hành động khẩn cấp để ngăn các loại vũ khí hạng nặng rơi vào tay các tổ chức thù địch, tương tự kịch bản từng xảy ra tại Libya sau năm 2011, khi lượng lớn vũ khí bị tuồn sang bán đảo Sinai và Dải Gaza.

Tuy nhiên, theo nhiều đánh giá gần đây, các nguy cơ an ninh mà Israel viện dẫn để duy trì hiện diện quân sự tại Syria đến nay chưa trở thành hiện thực. Ngược lại, chính các chiến dịch quân sự và các cuộc đột kích của Israel tại miền Nam Syria lại bị cho là nguyên nhân làm gia tăng căng thẳng.

Truyền thông Syria cho biết, kể từ cuối năm 2024 đã xảy ra hơn 1.000 cuộc không kích và trên 1.100 vụ quân đội Israel tiến vào lãnh thổ Syria, khiến hàng chục người thiệt mạng, hàng trăm người bị bắt giữ và làm gia tăng bất ổn tại các khu vực giáp vùng đệm.

Không chỉ lo ngại về an ninh biên giới, Israel còn tính đến sự gia tăng ảnh hưởng của Thổ Nhĩ Kỳ tại Syria. Giới lãnh đạo Israel coi Ankara là đối thủ chiến lược mới, thậm chí có ý kiến ví nước này như "Iran tiếp theo". Trong thời gian qua, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan nhiều lần chỉ trích gay gắt các chiến dịch quân sự của Israel.

Mỹ đổi cách tiếp cận

Khác với lập trường cứng rắn của Israel, chính quyền Tổng thống Trump đang theo đuổi cách tiếp cận mới đối với Syria.

Từ đầu năm 2025, ông Trump đã nhiều lần gặp Tổng thống lâm thời Syria Ahmed al-Sharaa, gần đây nhất là bên lề Hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) tại Ankara hồi đầu tháng 7. Washington đánh giá chính quyền mới của Syria đã đạt nhiều tiến triển trong việc thành lập quốc hội, tái thiết bộ máy nhà nước và từng bước khôi phục an ninh.

Điều đáng chú ý là nhiều thành viên trong chính quyền Syria hiện nay từng là chỉ huy các nhóm nổi dậy mà Israel trước đây duy trì liên hệ nhằm kiềm chế ảnh hưởng của Iran và Hezbollah.

Theo giới phân tích, nếu những lực lượng này từng được Israel xem là đối tác trong giai đoạn 2015-2018 thì việc hiện nay bị coi là "các phần tử thánh chiến" phản ánh sự thay đổi trong cách tiếp cận của giới hoạch định chính sách Israel nhiều hơn là sự thay đổi về bản chất của họ.

Trong cách tiếp cận mới này, Washington cũng tìm cách giảm bất đồng giữa Israel và Thổ Nhĩ Kỳ - hai đối tác then chốt của Mỹ trong khu vực. Sau Hội nghị thượng đỉnh NATO, quan hệ giữa Ankara và Tel Aviv được đánh giá đã phần nào hạ nhiệt.

Giới quan sát cho rằng Mỹ muốn tận dụng cơ hội này để thúc đẩy đối thoại giữa hai bên, qua đó tạo môi trường thuận lợi hơn cho tiến trình ổn định Syria. Đại sứ Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ Tom Barrack, đồng thời là Đặc phái viên phụ trách Syria và Iraq, cũng được cho là ủng hộ một giải pháp hướng tới ổn định lâu dài thay vì tiếp tục đối đầu quân sự.

Đồng minh trước phép thử

Trong khi đó, truyền thông Lebanon dẫn các nguồn tin cho biết Tổng thống lâm thời Syria Ahmed al-Sharaa đã trực tiếp nói với ông Trump rằng Israel đang cản trở mọi nỗ lực ổn định Damascus.

Theo nguồn tin này, nhà lãnh đạo Syria cho biết, Israel từ chối đưa nội dung rút quân vào bất kỳ thỏa thuận nào giữa hai bên và dừng đàm phán ngay khi Damascus nêu vấn đề này. Ông cũng đặt câu hỏi với Tổng thống Mỹ: "Làm sao Syria có thể ký kết một thỏa thuận nếu Israel vẫn tiếp tục hiện diện trên lãnh thổ của chúng tôi?"

Ông Ahmed al-Sharaa đồng thời cho rằng, việc giải giáp Hezbollah sẽ rất khó thực hiện nếu Israel chưa rút quân khỏi miền Nam Lebanon. Theo ông, sử dụng vũ lực để giải giáp Hezbollah trong bối cảnh hiện nay có thể đẩy toàn bộ khu vực vào vòng xoáy bất ổn mới.

Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan cũng được cho là đã chuyển tải thông điệp tương tự trong cuộc gặp với ông Trump tại Ankara. Theo các nguồn tin ngoại giao, ông Erdogan nhận định Israel hiện là "nguyên nhân chính gây mất ổn định khu vực", làm suy yếu các nỗ lực chính trị nhằm kiềm chế ảnh hưởng của Iran và các lực lượng đồng minh.

Nhà lãnh đạo Thổ Nhĩ Kỳ đồng thời cho rằng, tiến trình Israel rút quân khỏi Syria và Liebanon không nên bị trì hoãn vì các tính toán chính trị nội bộ hay cuộc bầu cử sắp tới tại Israel, mà cần hoàn tất trước cuối năm nay.

Theo các chuyên gia, nếu Mỹ tiếp tục thúc đẩy tiến trình ngoại giao với Syria và Iraq, Israel có thể sẽ phải xem xét điều chỉnh chiến lược hiện nay.

Thực tế, trong những ngày gần đây, quân đội Israel đã nhiều lần ngăn chặn các nhóm dân thường tìm cách vượt biên sang Syria để lập các khu định cư mới. Điều này cho thấy thách thức đối với Israel không chỉ đến từ các nguy cơ an ninh, mà còn từ những diễn biến có nguy cơ làm gia tăng căng thẳng với người dân Syria.

Giới quan sát cho rằng, mục tiêu bảo đảm an ninh của Israel hoàn toàn có thể được thực hiện thông qua hợp tác với lực lượng an ninh và Bộ Nội vụ Syria, thay vì duy trì các chiến dịch quân sự thường xuyên trong vùng đệm.

Nếu tiến trình ngoại giao do Mỹ thúc đẩy tiếp tục được duy trì, Syria và Israel có thể đứng trước cơ hội hiếm hoi để từng bước giảm đối đầu sau nhiều thập niên xung đột. Tuy nhiên, triển vọng này sẽ phụ thuộc vào việc các bên có sẵn sàng nhượng bộ về vấn đề rút quân, bảo đảm an ninh biên giới và từng bước xây dựng lòng tin hay không.

Bảo Minh