Khi Mỹ và Iran cùng tìm lối thoát

Sau nhiều tuần không kích, đáp trả và gây sức ép lẫn nhau, Mỹ và Iran đang bước vào một giai đoạn khác của cuộc đối đầu. Điều thay đổi không phải là lập trường của hai bên, mà là nhận thức rằng tiếp tục leo thang có thể khiến chi phí chính trị, kinh tế và quân sự lớn hơn những lợi ích còn có thể giành được.

Cả Mỹ và Iran đang đứng trước sức ép phải hạ nhiệt xung đột. Ảnh: orfme

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Washington và Tehran đang trao đổi thông qua các kênh trung gian nhằm tìm kiếm một thỏa thuận chấm dứt xung đột, đồng thời khẳng định Mỹ sẵn sàng nối lại các cuộc tấn công nếu ngoại giao thất bại. Trong khi đó, Iran phủ nhận khả năng đàm phán trực tiếp với Mỹ, nhưng xác nhận các cuộc tiếp xúc với Oman vẫn đang diễn ra.

Khoảng cách giữa tuyên bố của hai bên phản ánh cuộc cạnh tranh về vị thế nhiều hơn là bản chất của tiến trình ngoại giao. Cả Mỹ và Iran đều muốn bước vào đàm phán với hình ảnh là bên nắm thế chủ động, thay vì bên buộc phải xuống thang. Nhưng chính thực tế trên chiến trường lại đang tạo động lực để cả hai tìm kiếm một lối thoát.

Trong khi các cuộc tiếp xúc ngoại giao được nối lại, Washington cũng bắt đầu đối mặt với những tính toán mới về chi phí của một cuộc xung đột kéo dài. Truyền thông Mỹ cho biết các cố vấn quân sự đã cảnh báo Nhà Trắng về áp lực đối với kho tên lửa đánh chặn và một số loại đạn dược nếu chiến sự tiếp diễn. Ông Trump bác bỏ nhận định rằng Mỹ thiếu vũ khí, nhưng cũng thừa nhận Washington muốn đẩy nhanh việc bổ sung các hệ thống đánh chặn.

Song, áp lực lớn hơn có lẽ nằm ở yếu tố kinh tế và chính trị. Giá dầu hạ nhiệt sau khi giao tranh tạm lắng, nhưng nguy cơ gián đoạn nguồn cung vẫn hiện hữu khi hoạt động hàng hải qua Eo biển Hormuz chưa hoàn toàn ổn định, còn lực lượng Houthi tiếp tục đe dọa các tuyến vận tải và cơ sở năng lượng trong khu vực. Chỉ cần xung đột bùng phát trở lại, giá năng lượng có thể tăng mạnh, kéo theo sức ép lên lạm phát và người tiêu dùng Mỹ trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần.

Khoảng thời gian trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ cũng được cho là mang lại nhiều dư địa mặc cả hơn cho Iran. Một số nguồn tin cho biết Iran muốn đạt được một thỏa thuận trước thời điểm đó, khi Washington sẽ chịu áp lực lớn hơn trong việc giữ ổn định kinh tế và tránh để cuộc xung đột kéo dài trở thành gánh nặng chính trị.

Nhưng Iran cũng không có nhiều dư địa để kéo dài cục diện đối đầu. Các lệnh trừng phạt, hoạt động phong tỏa và chi phí duy trì các chiến dịch quân sự tiếp tục bào mòn nền kinh tế nước này. Sau nhiều tuần giao tranh, Tehran vẫn chưa thể buộc Washington thay đổi các chính sách cốt lõi, trong khi sức ép trong nước ngày càng gia tăng.

Điều đó khiến cả hai bên cùng rơi vào một nghịch lý, xét đến việc Mỹ chưa đạt được mục tiêu gây sức ép đủ lớn để Iran nhượng bộ. Mặt khác, Iran cũng chưa tạo được đòn bẩy đủ mạnh để buộc Mỹ thay đổi lập trường. Vì thế, tiếp tục leo thang đồng nghĩa với việc chấp nhận chi phí ngày càng cao mà chưa chắc tạo ra lợi thế mới.

Trong bối cảnh đó, các cuộc tiếp xúc thông qua Oman và nỗ lực khôi phục hoạt động hàng hải qua Eo biển Hormuz trở thành phép thử đầu tiên cho khả năng xuống thang. Tuy nhiên, tranh cãi không chỉ nằm ở việc tàu thuyền đi theo tuyến nào hay ai chịu trách nhiệm bảo đảm an toàn, mà đằng sau đó là câu hỏi lớn hơn: Iran sẽ giữ vai trò gì trong cấu trúc an ninh hàng hải của vùng Vịnh sau cuộc xung đột này và Washington sẵn sàng chấp nhận đến đâu?

Ngay cả khi đạt được một thỏa thuận bước đầu, con đường phía trước vẫn không dễ dàng. Israel tiếp tục muốn duy trì sức ép đối với Iran, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân, trong khi Iran cũng chưa có dấu hiệu sẵn sàng từ bỏ những công cụ gây ảnh hưởng mà họ đã xây dựng trong nhiều năm qua. Điều đó đồng nghĩa với việc mọi thỏa thuận, nếu có, nhiều khả năng chỉ có thể giải quyết những vấn đề cấp bách trước mắt thay vì khép lại cuộc đối đầu.

Điểm đáng chú ý nhất có lẽ nằm ở chỗ, sau nhiều tuần sử dụng sức mạnh quân sự, cả Mỹ và Iran đều đang quay trở lại với một thực tế quen thuộc của các cuộc xung đột hiện đại, khi khả năng gây tổn thất cho đối phương không đồng nghĩa với việc buộc đối phương chấp nhận các điều kiện của mình.

Vì thế, điều đang được thương lượng có lẽ không chỉ là một lệnh ngừng bắn hay việc khôi phục hoạt động hàng hải. Đó còn là cách mỗi bên tìm được một điểm dừng đủ có lợi để có thể bước ra khỏi vòng leo thang mà vẫn giữ lại những quân bài cho cuộc mặc cả tiếp theo.

Ngọc Lâm