Khi dữ liệu trở thành 'giác quan' của chính quyền

Lắng nghe trong kỷ nguyên dữ liệu

"Gần dân, sát dân, phục vụ nhân dân tốt hơn" là một trong những mục tiêu lớn khi triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Đây là một bước chuyển trong tư duy quản trị quốc gia: đưa quyền lực công đến gần hơn với đời sống, để những quyết định của chính quyền được hình thành từ thực tiễn và phục vụ thực tiễn.

Đích đến của cải cách hướng tới không chỉ là khoảng cách ngắn hơn, mà là sự thấu hiểu sâu sắc hơn. Bởi chỉ khi hiểu đúng cuộc sống của người dân, chính quyền mới có thể đưa ra những quyết định đúng, đúng thời điểm và đúng nhu cầu của xã hội. Gần dân là điều kiện để hiểu dân; hiểu dân mới là điều kiện để quản trị xã hội hiệu quả.

Chuyển đổi số chỉ thực sự bắt đầu khi dữ liệu trở thành một phần của quá trình nhận thức và ra quyết định. Ảnh: N. Quyền

Đó cũng là lý do vì sao, cùng với tổ chức lại mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, chuyển đổi số trở thành một yêu cầu tất yếu. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít nơi vẫn đang đồng nhất chuyển đổi số với việc mua sắm phần mềm, xây dựng cơ sở dữ liệu, triển khai dịch vụ công trực tuyến hay số hóa hồ sơ hành chính. Chuyển đổi số, ở tầng sâu nhất chính là quá trình mở rộng năng lực nhận thức của chính quyền về đời sống xã hội thông qua dữ liệu.

Trong nhiều thập niên, chính quyền nhận biết thực tiễn chủ yếu thông qua báo cáo, kiểm tra và kinh nghiệm quản lý. Những phương thức ấy vẫn cần thiết, nhưng trong một xã hội đang vận động từng ngày, chúng không còn đủ để phản ánh kịp thời những biến động rất nhanh của đời sống. Dữ liệu số đã tạo ra một khả năng hoàn toàn mới: giúp chính quyền nhìn thấy những thay đổi của xã hội gần như cùng thời điểm chúng diễn ra.

Một học sinh nghỉ học liên tục nhiều ngày, một hộ gia đình có nguy cơ tái nghèo, một khu vực xuất hiện bất thường về môi trường, hay một nhóm lao động mất việc làm... tất cả đều để lại những "dấu vết dữ liệu". Khi những dữ liệu ấy được kết nối và phân tích, chúng trở thành "tiếng nói" của thực tiễn, giúp chính quyền nhận biết vấn đề sớm hơn để hành động sớm hơn. Khi đó, chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện của công nghệ. Đó là câu chuyện về cách Nhà nước lắng nghe xã hội trong kỷ nguyên dữ liệu.

Gần dân, hiểu dân hơn

Điều đáng chú ý, chúng ta thường nhìn cải cách tổ chức bộ máy và chuyển đổi số như hai quá trình song song; một bên là tổ chức lại hệ thống chính quyền, một bên là ứng dụng công nghệ và dữ liệu vào hoạt động quản lý nhà nước. Được triển khai bởi những cơ quan khác nhau, với những mục tiêu và chương trình hành động khác nhau, không ít người mặc nhiên coi đây là hai cuộc cải cách độc lập.

Ở tầng sâu hơn, chúng lại là hai nửa của cùng một quá trình đổi mới quản trị quốc gia. Nếu mô hình chính quyền địa phương 2 cấp tạo điều kiện để chính quyền gần dân hơn, thì chuyển đổi số tạo điều kiện để chính quyền hiểu dân hơn. Đó là hai mắt xích nối tiếp nhau của cùng một chuỗi giá trị quản trị. Muốn hiểu đúng đời sống của hàng chục nghìn người dân trong một xã, một phường của thời đại số không thể chỉ dựa vào những cuộc họp dân, những chuyến đi cơ sở hay những bản báo cáo định kỳ. Chính ở điểm này, dữ liệu trở thành một năng lực quản trị mới.

Điều dữ liệu mang lại là khả năng giúp chính quyền nhận biết những chuyển động của xã hội sớm hơn. Một hộ gia đình bắt đầu giảm thu nhập, một học sinh có nguy cơ bỏ học, một khu dân cư xuất hiện dấu hiệu ô nhiễm hay một nhóm lao động đứng trước nguy cơ mất việc... tất cả đều để lại những tín hiệu trong các hệ thống dữ liệu khác nhau. Khi các tín hiệu ấy được kết nối và phân tích, chính quyền có thể nhìn thấy những vấn đề của xã hội ngay từ khi chúng còn ở dạng nguy cơ, thay vì chỉ biết đến khi chúng đã trở thành vụ việc cần giải quyết.

Khi dữ liệu trở thành một phần của quá trình nhận thức, ra quyết định

Có thể nói, chuyển đổi số đang tạo ra một "giác quan" mới cho bộ máy nhà nước, giúp chính quyền có thêm khả năng lắng nghe trực tiếp "tiếng nói của dữ liệu", giúp người lãnh đạo nhìn thấy thực tiễn đầy đủ hơn, khách quan hơn và kịp thời hơn. Đây cũng là điểm khác biệt căn bản giữa hiện đại hóa nền hành chính và chuyển đổi số.

Một nền hành chính hiện đại có thể giúp hồ sơ được xử lý nhanh hơn, thủ tục thuận tiện hơn, chi phí giao dịch thấp hơn. Đó là những thành tựu rất đáng ghi nhận. Nhưng nếu chất lượng của các quyết định công vẫn chủ yếu dựa trên cảm nhận, kinh nghiệm hoặc những báo cáo đã đi qua nhiều tầng nấc trung gian thì năng lực quản trị chưa thực sự thay đổi. Chuyển đổi số chỉ thực sự bắt đầu khi dữ liệu trở thành một phần của quá trình nhận thức và ra quyết định.

Điều này giải thích vì sao có những địa phương đầu tư rất nhiều phần mềm nhưng hiệu quả quản trị chưa có chuyển biến rõ rệt; trong khi có những nơi công nghệ chưa thật hiện đại nhưng người đứng đầu đã biết sử dụng dữ liệu để nhận diện vấn đề, dự báo xu hướng và tổ chức điều hành. Sự khác biệt nằm ở việc công nghệ đã chuyển hóa thành năng lực nhận thức của bộ máy hay chưa.

Có lẽ, đây cũng là tiêu chí quan trọng nhất đánh giá thành công của chuyển đổi số cấp xã trong giai đoạn hiện nay. Không nên chỉ hỏi địa phương đã triển khai bao nhiêu phần mềm, số hóa bao nhiêu hồ sơ hay cung cấp bao nhiêu dịch vụ công trực tuyến. Câu hỏi quan trọng hơn là: sau chuyển đổi số, chính quyền đã hiểu người dân của mình hơn ở điểm nào; nó có giúp chính quyền ra quyết định không?

Trả lời được câu hỏi này, chuyển đổi số đã bắt đầu trở thành một cuộc đổi mới về năng lực quản trị.

PGS. TS. Bế Trung Anh, ĐBQH khóa XV, XVI