Khi 'anh chị mạng' trở thành thần tượng của một bộ phận giới trẻ

Dù đã có nhiều cảnh báo về hiện tượng giang hồ mạng, một bộ phận người trẻ vẫn bị hấp dẫn bởi phong cách: ngầu, dám chơi, dám chịu - những yếu tố tạo cảm giác về sự mạnh mẽ, khác biệt và được công nhận.

Theo chuyên gia tâm lý, ThS Bùi Thị Hải Yến - nhà sáng lập và điều hành Hệ thống Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam, không nên lý giải hiện tượng này đơn giản là việc người trẻ thích cái xấu.

Chuyên gia tâm lý, ThS. Bùi Thị Hải Yến - nhà sáng lập và điều hành Hệ thống Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam.

Ở một giai đoạn phát triển, đặc biệt trong lứa tuổi vị thành niên, người trẻ có nhu cầu lớn trong việc khẳng định bản thân, tìm kiếm vị trí trong tập thể và được người khác ghi nhận. Vì vậy, những hình ảnh thể hiện sự mạnh mẽ, quyền lực, không sợ hãi dễ tạo sức hút với nhóm đối tượng này.

"Những hình ảnh ấy đánh trúng nhu cầu tâm lý muốn được nhìn nhận, được tôn trọng của người trẻ. Một người dám làm, dám chịu, dám đứng ra bảo vệ người khác có thể tạo cảm giác về bản lĩnh, không sợ hãi và không dễ bị bắt nạt", ThS. Bùi Thị Hải Yến phân tích.

Hình ảnh khoe tiền, vàng, tài sản được nhiều "giang hồ mạng" sử dụng để tạo dựng hình tượng thành công, có thể khiến người trẻ có định nghĩa sai lệch về thành công.

Trong khi đó, những chuẩn mực thành công truyền thống như học tập, tích lũy chuyên môn, xây dựng sự nghiệp, ổn định tài chính hay tạo ra giá trị cho xã hội đều cần một quá trình dài, đòi hỏi sự kiên trì và nỗ lực.

Ngược lại, mạng xã hội lại mang đến những phần thưởng tâm lý gần như tức thì. Chỉ một phát ngôn gây sốc, một video gây tranh cãi hay một màn livestream thu hút hàng triệu lượt xem cũng có thể giúp một cá nhân nhanh chóng trở thành tâm điểm chú ý, thậm chí tạo ra nguồn thu đáng kể.

"Người trẻ có thể nhìn thấy một nhân vật nói năng mạnh bạo, thể hiện sự bất cần nhưng vẫn được tung hô, thậm chí được tặng quà trong các buổi livestream. Khi đó, não bộ rất dễ hình thành những liên tưởng đơn giản như: gây chú ý đồng nghĩa với có giá trị, được nhiều người biết đến đồng nghĩa với thành công, hay dám khác biệt đồng nghĩa với mạnh mẽ", Ths. Bùi Thị Hải Yến nêu.

Điều khiến các chuyên gia lo ngại hơn cả không phải là những video gây sốc, mà là cách mạng xã hội đang âm thầm thay đổi hệ giá trị của một bộ phận người trẻ. Nếu chỉ nhìn câu chuyện bề nổi trên mạng xã hội như một video vài chục giây, một câu nói gây tranh cãi hay màn tranh đấu qua lại có thể mang về hàng triệu lượt xem cùng nguồn thu không nhỏ, người trẻ rất dễ hình thành nhận thức sai lệch.

"Càng nhiều lượt xem, càng nhiều tương tác thì càng có nhiều tiền. Liệu điều này có khiến người trẻ sẵn sàng đánh đổi mọi thứ để kiếm tiền? Theo tôi, nguy cơ đó là có. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng cứ nhìn thấy những hình ảnh kiếm tiền trên mạng xã hội thì người trẻ sẽ sẵn sàng đánh đổi tất cả. Điều đáng lo hơn là mạng xã hội có thể âm thầm làm thay đổi cách một bộ phận người trẻ định nghĩa về thành công. Trong quá trình đồng hành với các bạn trẻ, tôi nhận thấy điều này đang diễn ra và thậm chí khá đáng báo động", chuyên gia tâm lý Bùi Thị Hải Yến cảnh báo.



 







Thành công bền vững đòi hỏi quá trình dài, với sự kiên trì, nỗ lực trong học tập, tích lũy chuyên môn và tạo ra giá trị cho xã hội.

Điều này có thể trở nên nguy hiểm hơn với những người trẻ đang chịu áp lực tài chính, vị thế hay nhu cầu được công nhận, bởi mô hình "viral - nổi tiếng - kiếm tiền" có sức hấp dẫn rất lớn so với con đường học tập, tích lũy tri thức và phát triển năng lực qua năm này, tháng nọ.

Quá trình thay đổi nhận thức cũng diễn ra từ từ, bắt đầu từ tò mò, xem, tìm hiểu chuyển thành ngưỡng mộ, rồi mong muốn bản thân có thể hóa thân thành những hình mẫu lệch chuẩn đó. Khi đó, không chỉ quan niệm về thành công thay đổi, cách nhìn nhận về pháp luật, trách nhiệm và ứng xử trên không gian mạng cũng có nguy cơ biến đổi theo hướng lệch chuẩn.

Theo ThS. Bùi Thị Hải Yến, điều cần giúp người trẻ nhận ra là khoảng cách giữa sự chú ý trên mạng xã hội và giá trị thực sự của một con người. Một video có thể nhanh chóng đạt hàng triệu lượt xem, nhưng năng lực, tri thức và uy tín không thể được tạo dựng trong thời gian ngắn.

Mạng xã hội mở ra cơ hội để người trẻ sáng tạo, kinh doanh và lan tỏa những giá trị tích cực.

Chuyên gia cảnh báo, nếu một người trẻ liên tục nhận được sự chú ý, tiền bạc từ những hành vi gây sốc, họ có thể dần hình thành suy nghĩ rằng chỉ cần đạt được mục đích thì mọi cách thức đều có thể chấp nhận. Khi đó, ranh giới về đạo đức, trách nhiệm và chuẩn mực ứng xử có nguy cơ bị thay đổi mà bản thân người trong cuộc không nhận ra.

Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở việc kiếm tiền trên mạng xã hội. Đây vẫn là môi trường giàu tiềm năng để sáng tạo, kinh doanh và lan tỏa những giá trị tích cực. Điều quan trọng là người trẻ cần phân biệt giữa việc tạo ra thu nhập từ năng lực, sản phẩm và giá trị thực với việc khai thác sự tò mò, tranh cãi hay cảm xúc tiêu cực của cộng đồng.

"Tiền bạc và sự nổi tiếng đến nhanh có thể tạo cảm giác về thành công, nhưng nếu không có một hệ giá trị vững vàng, người trẻ có thể phải đánh đổi bằng uy tín, các mối quan hệ và khả năng phân biệt đúng - sai", chuyên gia tâm lý Bùi Thị Hải Yến nhấn mạnh.

Thay vì chỉ cảnh báo "đừng xem giang hồ mạng", người lớn cần đồng hành, giúp người trẻ hiểu rõ ranh giới giữa tự tin và ngông cuồng, bản lĩnh và liều lĩnh, dám nói và phát ngôn thiếu trách nhiệm. Một người có thể được nhiều người biết đến, nhưng điều đó không đồng nghĩa họ là hình mẫu đáng noi theo.

"Thành công thực sự không nằm ở việc có bao nhiêu người nhìn thấy mình, mà ở giá trị mình tạo ra và trách nhiệm với những gì mình làm", bà Yến nói.

Thực tế, để bảo vệ chính mình khỏi hiện tượng mạng, các nội dung xấu độc trên mạng xã hội, nhiều người trẻ đã chủ động chặn, ẩn hoặc báo cáo các kênh phát tán nội dung độc hại.

Tuy nhiên, nỗ lực từ phía người dùng vẫn như "muối bỏ bể" khi một video bị gỡ có thể nhanh chóng xuất hiện trở lại dưới dạng cắt ghép, lồng tiếng hoặc đăng tải trên nhiều nền tảng khác nhau.

Trả lời về vấn đề này, TS. Đoàn Trung Sơn - Giám đốc Chương trình An ninh mạng, Đại học Phenikaa, cho rằng việc xử lý "người phát ngôn" chỉ như hớt ngọn, chỉ khi can thiệp vào toàn bộ chuỗi tạo giá trị kinh tế đó, vấn đề mới thực sự được giải quyết.

Sinh viên chia sẻ quan điểm về hiện tượng giang hồ mạng. Video: Gia Linh

Việc khóa tài khoản gốc chỉ mới giải quyết được phần ngọn, bởi nội dung độc hại trên không gian mạng có khả năng lan truyền rất nhanh và trên nhiều nền tảng khác nhau.

"Một clip bị gỡ có thể đã kịp nhân bản thành hàng trăm nghìn phiên bản cắt ghép, lồng tiếng và phát tán lan tràn trên các kênh mạng xã hội. Chưa kể, chính tâm lý phẫn nộ và tranh cãi của cộng đồng lại vô tình làm các thuật toán đề xuất xu hướng cho các nội dung không được minh chứng", TS. Đoàn Trung Sơn phân tích.

Theo chuyên gia, cách tiếp cận trong xử lý nội dung độc hại trên mạng cần thay đổi, không thể chỉ dừng ở việc xóa tài khoản hay gỡ một video cụ thể. Quan trọng hơn là phải làm đứt gãy toàn bộ chuỗi lan truyền, từ khâu tạo nội dung, phát tán, khuếch đại đến quá trình thương mại hóa và tạo ra lợi ích kinh tế từ những nội dung lệch chuẩn.

TS. Đoàn Trung Sơn - Giám đốc Chương trình An ninh mạng, Đại học Phenikaa.

Không thể kỳ vọng làm sạch tuyệt đối không gian mạng khi công nghệ số và AI khiến nội dung có thể dễ dàng được tạo mới, nhân bản. Điều cần làm là giảm khả năng tiếp cận, ngăn chặn sự lan truyền và loại bỏ động lực kiếm tiền từ các nội dung độc hại.

"Giải pháp cần được triển khai đồng bộ theo nhiều lớp, gồm ứng dụng công nghệ để phát hiện và hạn chế việc nhân bản nội dung, yêu cầu các nền tảng kiểm soát khả năng khuếch đại, xử lý nghiêm những cá nhân cố tình tạo nội dung để trục lợi, đồng thời nâng cao nhận thức người dùng để họ không trở thành mắt xích phát tán", ông TS. Đoàn Trung Sơn nêu.

Cuộc chiến làm sạch không gian mạng cần chuyển từ tư duy xử lý sau khi sự việc xảy ra sang mô hình phòng ngừa, phát hiện sớm, chặn khuếch tán, xử lý và truy nguồn. "Mục tiêu cuối cùng không chỉ là dọn dẹp những gì đã phát tán, mà phải triệt tiêu động lực kiếm tiền từ các hành vi tạo ra nội dung độc hại", TS. Đoàn Trung Sơn nhấn mạnh.

Ông cũng cho rằng cần nâng cao trách nhiệm của các nền tảng mạng xã hội trong việc kiểm soát nội dung. Bởi, người dùng không chỉ là đối tượng tiếp nhận thông tin mà trong một số trường hợp có thể vô tình trở thành một phần trong chuỗi lan truyền của các nội dung lệch chuẩn.

Gia Linh | Linh Anh