Khát vọng khôi phục nghề truyền thống và phát huy giá trị văn hóa của người trẻ

Bằng cách kết hợp tinh hoa thủ công với tư duy quản trị hiện đại và công nghệ số, họ không chỉ giữ gìn di sản mà còn biến những vườn dâu, lò mật mía truyền thống thành sinh kế bền vững, khẳng định sức sống mới của văn hóa quê hương trong nền kinh tế thị trường.

Khơi lại dòng nhựa sống bên bờ sông Trà Khúc

Dòng sông Trà Khúc không chỉ chở nặng phù sa mà còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa lâu đời. Tại xã Nghĩa Giang, cái tên “xóm Buồng” từng một thời nổi tiếng với nghề trồng dâu nuôi tằm, nay đang dần tìm lại giá trị truyền thống nhờ bàn tay của những thanh niên thế hệ 8X. Anh Tôn Long Quý (35 tuổi, xã Nghĩa Giang), là người đã kiên trì dặm lại những gốc dâu đầu tiên khi làng nghề tưởng chừng đã rơi vào quên lãng.

Anh Tôn Long Quý (35 tuổi, xã Nghĩa Giang) chọn nuôi tằm trực tiếp trên nền nhà, sử dụng né gỗ để giảm công lao động, giúp tằm nhả kén đều, chất lượng kén đạt tiêu chuẩn xuất khẩu.

Câu chuyện của anh Quý bắt đầu từ nỗi trăn trở khi thấy cảnh xóm làng tiêu điều, thanh niên trai tráng phải rời quê đi làm thuê xứ người. “Gia đình tôi từng thử sức với nghề trồng dâu nuôi tằm từ năm 2002 nhưng thất bại vì thiếu vốn và kỹ thuật. Nhìn những bãi bồi ven sông bỏ hoang, tôi tự hỏi tại sao những vùng đất khác phát triển dâu tằm mạnh thế mà quê mình lại bỏ ngỏ”, anh Quý bộc bạch.

Năm 2022, anh Quý quyết định thực hiện một “chuyến đi mở mang tư duy” đến các vùng dâu tằm trọng điểm ở khu vực Tây Nguyên để học hỏi kinh nghiệm. Trở về quê, anh bắt đầu thay đổi hoàn toàn tư duy sản xuất cũ. Thay vì nuôi tằm trên giàn tre vất vả và dễ dịch bệnh, anh chuyển sang nuôi tằm trực tiếp trên nền nhà, sử dụng né gỗ thay cho né tre truyền thống. Cách làm này không chỉ giảm tới 50% công lao động mà còn giúp tằm nhả kén đều, chất lượng kén đạt tiêu chuẩn xuất khẩu.

Hiệu quả kinh tế đã chứng minh hướng đi đúng đắn của anh. Với mỗi lứa tằm kéo dài khoảng 15 ngày, một hộ dân nuôi 1-2 hộp giống có thể thu về lãi ròng khoảng 10 triệu đồng. Một năm nuôi 10 lứa, thu nhập đạt ngưỡng 100 triệu đồng – con số mơ ước đối với những nông dân thuần túy. Hiện tại, tổ hợp tác của anh Quý đã liên kết được 12 hộ dân, trong đó có 5 hộ thanh niên, hình thành nên một cộng đồng sản xuất gắn kết.

Không dừng lại ở việc bán kén, anh Quý còn ấp ủ một kế hoạch dài hơi hơn: Biến làng nghề thành điểm đến du lịch trải nghiệm. “Tôi muốn du khách, đặc biệt là trẻ em, được trực tiếp chạm tay vào lá dâu, cho tằm ăn và chứng kiến quy trình nhả kén. Đó không chỉ là kinh tế mà còn là cách giáo dục tốt nhất về giá trị di sản”, anh khẳng định.

Vị ngọt của sự tử tế và hành trình đến OCOP

Cách sông Trà không xa, tại xã Bình Sơn, chị Trịnh Thị Kim Oanh (33 tuổi) cũng đang viết nên một chương mới cho cây mía quê hương. Tốt nghiệp chuyên ngành Quản trị kinh doanh tại Thành phố Hồ Chí Minh, chị không chọn ở lại phố thị phồn hoa mà quyết định trở về tiếp quản lò mía đường duy nhất còn đỏ lửa của gia đình tại thôn Tiên Đồ.

Anh Tôn Long Quý (phải), 35 tuổi, xã Nghĩa Giang, trò chuyện cùng người nuôi tằm lấy kén.

Nghề làm đường muỗng, mật mía ở Bình Sơn từng có thời kỳ hoàng kim vào những năm 80-90 của thế kỉ XX, khi một phi đường 300kg tương đương giá trị 3 chỉ vàng. Thế nhưng, sự xâm lấn của đường công nghiệp và sự khắt khe của thị trường đã khiến những lò đường thủ công dần lùi vào dĩ vãng. Khi cha chị Oanh định chuyển sang nấu mật mía thô bán cho các hộ nuôi tôm để xử lý nước, chị đã ngăn lại vì tiếc nuối một tinh hoa truyền thống. “Tôi muốn tạo ra một sản phẩm đường sạch, không hóa chất, giữ nguyên vị thơm nồng của mía nhưng phải đạt tiêu chuẩn vệ sinh khắt khe”, chị Oanh chia sẻ.

Bằng kiến thức quản trị đã học, chị cải tiến quy trình lọc mật. Thay vì chỉ lọc 1-2 lần như truyền thống, chị cho cô đặc nước mía trong 3-4 tiếng và chắt lọc liên tục đến khi mật có màu trong suốt như hổ phách.

Sự sáng tạo của chị Oanh còn thể hiện ở việc đa dạng hóa sản phẩm. Chị nghiên cứu thành công đường cát hoa mơ – một loại đường mía thô có thể thay thế hoàn toàn đường tinh luyện trong nấu ăn hằng ngày, đảm bảo sức khỏe cho người tiêu dùng. Kết quả là sản phẩm mật mía và đường thô của chị đã vinh dự đạt chứng nhận OCOP 3 sao, trở thành món quà quê tinh tế được khách hàng khắp cả nước ưa chuộng qua các kênh bán hàng trực tuyến.

Chị Oanh tâm sự: "Nhiều người nói tôi dại khi bỏ phố về quê làm nghề vất vả. Nhưng với tôi, khởi nghiệp từ nghề truyền thống là một hành trình tìm về nguồn cội. Mỗi giọt mật mía làm ra là sự kết tinh giữa nỗi gian nan của người nông dân với vẻ đẹp mộc mạc của làng quê. Khi sản phẩm của mình vươn xa, đó là niềm tự hào của cả một vùng đất".

Vai trò của sức trẻ trong dòng chảy hội nhập

Sự hồi sinh của nghề dâu tằm hay mật mía không phải là hiện tượng đơn lẻ. Đó là kết quả của một thế hệ trẻ dám nghĩ, dám làm và biết cách tận dụng các nguồn lực hỗ trợ.

Bà Hồ Thị Thu Thanh, Phó Bí thư Tỉnh đoàn Quảng Ngãi, nhận định: Thanh niên ngày nay có lợi thế rất lớn là khả năng tiếp cận công nghệ thông tin và mạng xã hội. Tỉnh đoàn đã và đang triển khai nhiều chương trình đồng hành, hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp từ việc kết nối thị trường, đào tạo kỹ năng bán hàng qua mạng xã hội đến việc tiếp cận các cơ chế, chính sách hỗ trợ từ UBND tỉnh, Sở Khoa học và Công nghệ.

Chị Trịnh Thị Kim Oanh (33 tuổi) xã Bình Sơn với những sản phẩm từ mật mía.

Việc kết hợp giữa kinh nghiệm của các bậc tiền bối với tư duy đổi mới của người trẻ đang tạo nên một diện mạo mới cho các làng nghề Quảng Ngãi. Họ giữ nghề bằng cách làm cho nó “sống” được trong nền kinh tế thị trường. Họ biết cách xây dựng thương hiệu cá nhân, biết cách kể câu chuyện về sản phẩm để chạm đến cảm xúc của người tiêu dùng.

Những thành công bước đầu của anh Quý, chị Oanh là minh chứng sống động nhất cho thấy nghề truyền thống vẫn luôn có chỗ đứng nếu chúng ta biết cách “hiện đại hóa”. Những luống dâu xanh ngắt, những nồi mật mía thơm lừng hôm nay chính là lời khẳng định mạnh mẽ nhất: Di sản văn hóa Quảng Ngãi sẽ luôn được tiếp nối bởi những trái tim đầy nhiệt huyết và khao khát khẳng định mình.

Hành trình giữ nghề là một chặng đường dài đầy khó khăn, nhưng với sức trẻ, sự sáng tạo và sự hỗ trợ kịp thời từ chính quyền, những nghề truyền thống ở Quảng Ngãi chắc chắn sẽ còn vươn xa, không chỉ là niềm tự hào của địa phương mà còn là thương hiệu mạnh trên bản đồ kinh tế - văn hóa cả nước.

Bài và ảnh: Đinh Hương (TTXVN)