Khai mở kho báu dân gian của điện ảnh Việt Nam

Vừa qua, ê-kíp sản xuất phim Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh công bố tác phẩm đã nhận lời mời tham dự Liên hoan phim Quốc tế Toronto (TIFF) 2026 ở hạng mục Gala Presentations. Đáng chú ý, trong 23 bộ phim được tuyển chọn của hạng mục này năm nay, có 2 đại diện từ châu Á: The Assassin(s) của đạo diễn Hàn Quốc Hur Jin-ho và Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh của Việt Nam.

Bộ phim mang tên vị vua đầu tiên của nước Việt độc lập, bắt nguồn từ truyền thuyết dân gian, lưu truyền qua bao thế hệ người dân Ninh Bình, về bí ẩn quanh lăng mộ vua Đinh Tiên Hoàng. Điều gì khiến một câu chuyện dân gian lại có thể chạm đến một trong những liên hoan phim uy tín nhất thế giới?

Đoàn làm phim “Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh”. (Nguồn: NSX)

Cơn sốt gọi tên chuyện xưa tích cũ

Nhìn rộng ra, trong thời gian gần đây, màn ảnh Việt liên tục gọi tên những truyền thuyết cũ. Dịp Tết 2026, Huyền tình Dạ Trạch đưa thiên tình sử Chử Đồng Tử - Tiên Dung lên màn ảnh rộng.

Đây được xem là bộ phim điện ảnh đầu tiên khai thác trực tiếp truyền thuyết nổi tiếng này, vốn đã được lưu truyền hàng nghìn năm qua trong dân gian, thư tịch cổ, thần tích và nhiều loại hình văn hóa nghệ thuật của người Việt.

Ở mảng kinh dị, xu hướng này còn rõ nét hơn. Phí phông: Quỷ máu rừng thiêng, ra rạp tháng 4/2026, mượn truyền thuyết dân gian miền núi phía Bắc, đã tạo nên hiện tượng phòng vé khi vượt mức 200 tỷ đồng doanh thu và trở thành phim kinh dị Việt đầu tiên đạt cột mốc này.

Trước đó, Quỷ nhập tràng của đạo diễn Pom Nguyễn, ra rạp tháng 3/2025, cũng khai thác giai thoại dân gian về hiện tượng người chết sống lại, cán mốc hơn 150 tỷ đồng doanh thu.

Ở mảng truyền hình, Hãng MIA đang phát triển series truyền hình Huyền tích, được xây dựng theo cấu trúc chương hồi, trong đó mỗi tập kể về huyền tích riêng, khai thác truyền thuyết, tín ngưỡng và chất liệu văn hóa dân gian Việt Nam.

Kho báu dân gian

Chỉ trong vài năm, chất liệu dân gian đã từ vùng ngoại vi trở thành lựa chọn nổi bật trong phim ảnh Việt. Khác với tiểu thuyết có tác giả, truyền thuyết là tài sản chung. Nhà làm phim thỏa mình hư cấu, miễn là giữ được cái lõi của câu chuyện gốc, và không vượt qua những giới hạn về đạo đức, pháp luật.

Chất liệu dân gian còn có sẵn yếu tố tâm linh, huyền bí, kịch tính. Tất cả đều là những chất liệu cuốn hút mà một câu chuyện tuổi thơ êm đềm khó lòng có được. Con số doanh thu của dòng phim kinh dị dân gian, so với nhiều thể loại khác, phần nào đã chứng minh điều đó.

Xa hơn câu chuyện kỹ thuật, giá trị của chất liệu dân gian không chỉ nằm ở khả năng tạo kịch tính cho kịch bản. Quan trọng hơn, đó còn là một nguồn lực văn hóa. Nhà kinh tế học David Throsby từng gọi văn hóa là một dạng “vốn văn hóa”.

Khi kỹ thuật sản xuất, kỹ xảo điện ảnh ngày càng dễ tiếp cận với bất kỳ ai, hay trí tuệ nhân tạo (AI) có thể tạo ra hình ảnh, lời thoại hay thậm chí cả bộ phim chỉ trong thời gian ngắn, thì điều khó sao chép nhất chính là câu chuyện của mỗi dân tộc. Truyền thuyết, phong tục hay những biểu tượng được lưu truyền qua nhiều thế hệ chính là điều làm nên bản sắc ấy.

Mặt khác, truyền thuyết, khi đã bước qua cánh cửa điện ảnh, hiếm khi dừng lại ở một bộ phim. Quỷ nhập tràng đã có phần hai, nằm trong cả vũ trụ linh dị với nhiều tập. Huyền tích dự định kể hàng chục câu chuyện dân gian khác nhau, mỗi tập là một huyền thoại riêng.

Khi bước lên màn ảnh, câu chuyện dân gian đang tự nhân lên, tự nối dài đời sống của chính mình, theo những cách mà những người kể chuyện xưa hẳn không thể hình dung.

Vòng đời của một truyền thuyết, tưởng đã khép lại từ hàng nghìn năm trước, vẫn tiếp tục hành trình. Nếu thế kỷ XX là thời đại sưu tầm văn học dân gian, thì điện ảnh có thể sẽ là nơi giúp văn học dân gian bước vào đời sống đại chúng của thế kỷ XXI.

Ranh giới mong manh

Dù vậy, khai thác chất liệu dân gian không phải “bùa hộ mệnh” cho sự thành công về giá trị nội dung lẫn yếu tố thương mại. Không ít phim từng dùng yếu tố tâm linh, truyền thuyết làm nền, nhưng vẫn chìm nghỉm giữa hàng loạt tác phẩm cùng thể loại, vì kịch bản lỏng lẻo hoặc chỉ dừng ở việc mượn danh truyền thuyết mà thiếu chiều sâu văn hóa thực sự.

Giữa tôn trọng và bóp méo chất liệu gốc, có khi chỉ cách nhau một chi tiết. Mượn truyền thuyết làm chất liệu sáng tạo, vì vậy, đòi hỏi ở đoàn làm phim sự nghiêm túc tương xứng với chính điều mình đang mượn.

Ths. Trần Xuân Tiến