Khách đến chơi, chủ nhà làm khó

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae. Ảnh: Văn phòng Thủ tướng Nhật Bản

Nỗ lực củng cố liên minh Mỹ - Nhật Bản

Đối với Nhật Bản, việc củng cố liên minh với Mỹ luôn là một lựa chọn mang tính chiến lược. Đây không chỉ là sự tiếp nối của một trụ cột an ninh đã tồn tại từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, mà còn phản ánh nhu cầu thích ứng trước các thách thức mới, đặc biệt trong bối cảnh chuỗi cung ứng, an ninh năng lượng và cạnh tranh công nghệ ngày càng gắn bó chặt chẽ với các vấn đề địa chính trị.

Chuyến thăm lần này cũng mang ý nghĩa là dấu ấn ngoại giao quan trọng của nữ Thủ tướng Nhật Bản, khi bà tìm cách hiện thực hóa mục tiêu mở ra một “kỷ nguyên vàng mới” trong quan hệ đồng minh. Tuy nhiên, khác với những giai đoạn ổn định trước đây, bối cảnh hiện nay khiến việc nâng cấp quan hệ song phương không chỉ đơn thuần là mở rộng hợp tác, mà còn là bài toán cân bằng lợi ích trong một môi trường quốc tế ngày càng phức tạp.

Một trong những yếu tố tác động trực tiếp đến chương trình nghị sự của chuyến thăm là hệ lụy từ xung đột tại Trung Đông. Những gián đoạn trong vận tải năng lượng qua Eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ toàn cầu, đã ảnh hưởng đáng kể đến nền kinh tế Nhật Bản, vốn phụ thuộc lớn vào nguồn năng lượng nhập khẩu. Việc nhiều nhà máy phải cắt giảm sản lượng hóa chất cơ bản như ethylene là một biểu hiện cụ thể của tác động này.

Trong bối cảnh đó, Tokyo không chỉ tìm kiếm các thỏa thuận thương mại và hợp tác phát triển khoáng sản quan trọng với Washington, mà còn hướng tới việc tăng cường năng lực quốc phòng. Tuy nhiên, các mục tiêu này có nguy cơ bị lu mờ bởi một vấn đề cấp bách hơn: cách thức Nhật Bản phản ứng trước yêu cầu từ phía Mỹ liên quan đến tình hình Trung Đông, đặc biệt là vai trò trong việc bảo đảm an ninh hàng hải.

Liên minh Mỹ - Nhật Bản trước phép thử chiến lược

Quan hệ giữa Nhật Bản và Mỹ từ lâu đã được xem là một trong những liên minh bền vững nhất trong hệ thống quốc tế đương đại. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, liên minh này đang phải đối mặt với những phép thử mới, xuất phát từ sự thay đổi trong cách tiếp cận của Washington cũng như các yêu cầu ngày càng cao về chia sẻ trách nhiệm.

Dưới thời Tổng thống Donald Trump, chính sách “Nước Mỹ trên hết” đã làm gia tăng tính chất giao dịch trong quan hệ với các đồng minh. Điều này thể hiện rõ trong cả lĩnh vực kinh tế lẫn an ninh, khi các cam kết bảo đảm an ninh ngày càng gắn với yêu cầu đóng góp cụ thể từ phía đối tác. Nhật Bản, với vai trò là đồng minh then chốt tại châu Á, không nằm ngoài xu hướng này.

Một trong những vấn đề nhạy cảm nhất hiện nay là đề xuất từ phía Mỹ về việc các đồng minh tham gia bảo vệ tuyến vận tải dầu qua eo biển Hormuz. Đối với Tokyo, đây là một bài toán khó. Một mặt, lợi ích quốc gia đòi hỏi phải bảo đảm an ninh cho tuyến hàng hải sống còn đối với nền kinh tế. Mặt khác, việc triển khai lực lượng quân sự tới một khu vực xung đột tiềm ẩn nhiều rủi ro, cả về pháp lý lẫn chính trị.

Hiến pháp hòa bình của Nhật Bản, đặc biệt là Điều 9, tiếp tục đặt ra những giới hạn rõ ràng đối với việc sử dụng lực lượng quân sự ở nước ngoài. Dù trong những năm gần đây, Tokyo đã có những điều chỉnh theo hướng mở rộng vai trò của Lực lượng Phòng vệ, nhưng việc tham gia trực tiếp vào các hoạt động có tính chất quân sự vẫn là vấn đề gây tranh luận sâu sắc trong xã hội.

Trong bối cảnh đó, các lựa chọn của Nhật Bản chủ yếu xoay quanh những hình thức tham gia gián tiếp, như hỗ trợ hậu cần, chia sẻ thông tin tình báo hoặc tham gia các sáng kiến đa phương mang tính chất bảo đảm an ninh hàng hải nhưng tách biệt với hoạt động quân sự trực tiếp. Một phương án được nhắc tới là ủng hộ các liên minh quốc tế nhằm duy trì tự do hàng hải, trong đó có sự phối hợp nhưng không hoàn toàn phụ thuộc vào Mỹ.

Cách tiếp cận này phản ánh nỗ lực của Tokyo trong việc duy trì sự cân bằng giữa nghĩa vụ liên minh và các ràng buộc trong nước. Tuy nhiên, mức độ hiệu quả của các giải pháp này còn phụ thuộc vào kỳ vọng từ phía Washington, vốn có xu hướng yêu cầu các cam kết cụ thể và rõ ràng hơn.

Cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ - Nhật Bản hồi tháng 10/2025. Ảnh: Văn phòng Thủ tướng Nhật Bản

Điều phối lợi ích trong môi trường an ninh - kinh tế đan xen

Bên cạnh các vấn đề an ninh, chuyến thăm Washington của Thủ tướng Takaichi Sanae còn diễn ra trong bối cảnh quan hệ kinh tế song phương vừa hợp tác, vừa cạnh tranh. Các chính sách thương mại của Mỹ, bao gồm việc xem xét lại các thỏa thuận và áp dụng các biện pháp bảo hộ, đã tạo ra áp lực không nhỏ đối với Nhật Bản.

Để duy trì sự ổn định trong quan hệ, Tokyo đã sử dụng các công cụ kinh tế như đầu tư và hợp tác công nghiệp. Gói đầu tư và cho vay quy mô lớn vào nền kinh tế Mỹ được xem là một “đòn bẩy” nhằm đổi lấy môi trường thương mại thuận lợi hơn. Tuy nhiên, cách tiếp cận này cũng cho thấy mức độ phụ thuộc lẫn nhau ngày càng sâu sắc giữa hai nền kinh tế.

Một trụ cột mới nổi trong quan hệ song phương Mỹ - Nhật là hợp tác về an ninh kinh tế, đặc biệt trong lĩnh vực khoáng sản chiến lược như đất hiếm, lithium và đồng. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu gia tăng, việc bảo đảm nguồn cung các nguyên liệu này trở thành ưu tiên hàng đầu. Các dự án hợp tác khai thác và chế biến không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn gắn với mục tiêu dài hạn về tự chủ chiến lược.

Trong lĩnh vực quốc phòng, hai bên đang hướng tới việc mở rộng hợp tác công nghệ, bao gồm khả năng Nhật Bản tham gia các sáng kiến phòng thủ tên lửa thế hệ mới của Mỹ. Những dự án như vậy, nếu được triển khai, sẽ đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc nâng cấp liên minh, từ mô hình bảo đảm an ninh truyền thống sang hợp tác công nghệ cao.

Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra những hệ quả chiến lược. Việc gia tăng năng lực quân sự và tham gia vào các hệ thống phòng thủ tiên tiến có thể làm gia tăng cạnh tranh với các cường quốc khác, đồng thời đặt Tokyo vào vị thế nhạy cảm hơn trong các tính toán địa chính trị khu vực.

Ở cấp độ khu vực, Nhật Bản tiếp tục theo đuổi tầm nhìn về một Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương “tự do và rộng mở”, trong đó nhấn mạnh vai trò trung tâm của các cấu trúc đa phương. Điều này vừa giúp Tokyo củng cố vị thế chiến lược, vừa tạo nền tảng để phối hợp với Washington trong việc định hình trật tự khu vực.

Nhìn tổng thể, chuyến thăm Washington của Thủ tướng Takaichi Sanae phản ánh một thực tế ngày càng rõ nét: các vấn đề an ninh, kinh tế và công nghệ không còn tách biệt mà đang đan xen chặt chẽ. Điều này buộc các quốc gia phải áp dụng cách tiếp cận linh hoạt hơn trong chính sách đối ngoại.

Đối với Nhật Bản, thách thức lớn nhất không chỉ là lựa chọn giữa các phương án chính sách cụ thể, mà là khả năng điều phối lợi ích trong một môi trường mà ranh giới giữa hợp tác và cạnh tranh ngày càng mờ nhạt. Hội nghị thượng đỉnh với Tổng thống Donald Trump vì vậy không chỉ mang ý nghĩa xử lý các vấn đề trước mắt, mà còn góp phần định hình hướng đi dài hạn của liên minh Mỹ - Nhật Bản.

Trong bối cảnh đó, kết quả của chuyến công du sẽ là thước đo quan trọng đối với năng lực thích ứng chiến lược của Tokyo, cũng như khả năng duy trì vai trò là một đối tác ổn định và đáng tin cậy trong hệ thống liên minh do Mỹ dẫn dắt.

Hùng Anh (CTV)