Kể tiếp câu chuyện di sản cho thế hệ trẻ

Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế Hoàng Việt Trung

Ông Hoàng Việt Trung cho biết: Năm 2018, khi nội dung giáo dục di sản được thể chế hóa trong chương trình giáo dục phổ thông, đặc biệt là việc lồng ghép vào môn lịch sử và giáo dục địa phương, chúng tôi xem đây là một cơ hội lớn để đưa di sản đến gần hơn với học sinh. Cuối năm 2019, Sở Giáo dục và Đào tạo cùng Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế ký kết chương trình hợp tác “Giáo dục di sản văn hóa Huế” trong trường học, mở ra một hướng đi bài bản hơn.

Ngay từ đầu, chúng tôi xác định việc quan trọng nhất là làm sao để học sinh được “chạm” vào di sản. Huế có lợi thế rất lớn khi sở hữu hệ thống di tích phong phú, lại có chính sách miễn, giảm phí tham quan. Nhờ đó, học sinh có điều kiện tiếp cận trực tiếp.

Vậy điều gì khiến ông ấn tượng nhất khi nhìn lại hành trình đưa di sản Huế đến gần hơn với học sinh?

Đó là sự thay đổi trong cách học sinh tiếp cận di sản. Nếu trước đây, di tích chủ yếu được nhìn như những điểm tham quan hay những bài học cần ghi nhớ, thì nay các em đến với di sản bằng sự chủ động, tò mò và cảm xúc. Các em đặt câu hỏi, tìm hiểu, tương tác, thậm chí sáng tạo lại những gì mình tiếp nhận được.

Để làm được điều đó, chúng tôi không chỉ dựa vào không gian di sản mà còn huy động cả đội ngũ hướng dẫn thuyết minh, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu… cùng tham gia. Trung tâm cũng bước đầu xây dựng giáo trình trực quan, ngân hàng câu hỏi, nội dung cô đọng theo từng chủ đề, phù hợp lứa tuổi. Đây là nền tảng ban đầu để giáo dục di sản đi vào chiều sâu và bền vững hơn trong thời gian tới.

Như vậy, chương trình đã biến di tích thành một “không gian học tập mở”. Theo ông, đâu là yếu tố then chốt tạo nên sự chuyển đổi này?

Tôi nghĩ đó là nội dung, không gian và phương pháp.

Với nội dung, kiến thức về di sản cần được thiết kế phù hợp với từng cấp học, tránh việc bê nguyên những nội dung hàn lâm, nặng tính học thuật.

Về không gian, Huế có lợi thế đặc biệt khi di sản không chỉ nằm trên sách vở mà tồn tại sống động qua các công trình kiến trúc, cảnh quan, nghệ thuật cung đình… Khi học sinh được đứng trong một không gian thật, nhìn tận mắt, chạm tận tay, cảm nhận sẽ hoàn toàn khác so với học qua trang sách.

Riêng phương pháp, chúng tôi chú trọng trải nghiệm, tương tác và sáng tạo. Các hoạt động được thiết kế dưới dạng trò chơi, làm việc nhóm, tái hiện nghi lễ, kết hợp công nghệ… Khi ba yếu tố này kết nối với nhau, di tích tự nhiên trở thành một “lớp học sống”.

Thực tế cho thấy, không chỉ học sinh Huế mà nhiều đoàn học sinh từ các địa phương khác cũng tìm đến. Các em khi chưa đến Huế chỉ hình dung qua sách vở, nhưng khi trực tiếp trải nghiệm, các em cảm nhận rõ hơn giá trị văn hóa, lịch sử, cảnh quan, con người. Điều đó tạo nên cảm xúc và sự gắn kết rất tự nhiên.

Gần 190.000 học sinh và giáo viên tham gia là con số rất ý nghĩa. Nhưng theo ông, giá trị lớn nhất của chương trình có nằm ở những con số đó?

Con số phản ánh quy mô và mức độ lan tỏa, nhưng không phải là thước đo quan trọng nhất. Điều cốt lõi nằm ở sự thay đổi trong nhận thức của học sinh.

Làm sao để các em cảm nhận được giá trị di sản, từ đó hình thành niềm tự hào, tình yêu và trách nhiệm. Khi một học sinh bắt đầu quan tâm đến lịch sử địa phương, chủ động tìm hiểu, tham gia các hoạt động liên quan đến di sản hay chia sẻ lại với bạn bè, gia đình, thì đó mới là thành công thực sự.

Sau 5 năm, dù có thời gian bị gián đoạn bởi dịch bệnh, chương trình vẫn đạt được những chuyển biến tích cực. Quan trọng hơn, chúng tôi đang từng bước đưa nội dung văn hóa, lịch sử truyền thống vào chương trình học một cách chính thống và bài bản hơn.

Những thay đổi này không thể đo đếm bằng con số, nhưng lại là nền tảng lâu dài cho công tác bảo tồn di sản.

Trong quá trình triển khai, có những “nút thắt” lớn nào mà chương trình gặp phải, thưa ông?

Khó khăn nhất là sự phối hợp. Hệ thống giáo dục có hàng trăm trường học, mỗi nơi có điều kiện, cách tổ chức khác nhau. Không phải học sinh nào cũng có cơ hội đến tận di tích.

Bên cạnh đó là nhận thức. Một số phụ huynh cho rằng giáo dục di sản cần được miễn phí hoàn toàn, trong khi thực tế để tổ chức một chuyến trải nghiệm cần nhiều chi phí như vận chuyển, ăn uống, tổ chức hoạt động…

Các bạn nhỏ Trường THCS Trần Cao Vân thích thú xem thông tin về cuộc đời Vua Hàm Nghi

Một khó khăn khác là nguồn nhân lực. Đội ngũ làm giáo dục di sản của chúng tôi phần lớn là kiêm nhiệm, chưa được đào tạo bài bản về phương pháp sư phạm. Điều này ảnh hưởng đến cách truyền đạt và tổ chức hoạt động.

Ngoài ra còn có những yếu tố khách quan như thời tiết, vì nhiều hoạt động diễn ra ngoài trời. Tuy nhiên, chính những khó khăn này giúp chúng tôi nhận ra rằng, muốn làm giáo dục di sản hiệu quả thì phải đầu tư bài bản, chuyên nghiệp, từ con người đến cơ chế phối hợp.

Có một điểm đáng chú ý là chương trình đã ứng dụng nhiều công nghệ mới như VR, số hóa di sản, không gian số. Ông đánh giá vai trò của công nghệ trong giáo dục di sản như thế nào?

Công nghệ là một công cụ rất quan trọng, nhất là với thế hệ trẻ. Nhờ công nghệ, chúng ta có thể tái hiện những không gian đã mất, tạo ra trải nghiệm trực quan.

Các mô hình tham quan ảo, dữ liệu 3D, mã QR tại di tích hay phiên bản số của cổ vật giúp học sinh tiếp cận di sản dễ dàng hơn, đặc biệt là những em ở xa trung tâm.

Tuy nhiên, trải nghiệm trực tiếp tại di tích vẫn là yếu tố cốt lõi. Công nghệ sẽ làm phong phú thêm, chứ không thể thay thế hoàn toàn cảm xúc khi đứng trong một không gian di sản thật.

Với định hướng xây dựng Huế trở thành đô thị di sản đặc trưng và thành phố sáng tạo, ông kỳ vọng gì ở thế hệ học sinh hôm nay?

Tôi kỳ vọng các em sẽ trở thành những “đại sứ di sản”. Khi hiểu và yêu di sản, các em sẽ có cách riêng để lan tỏa những giá trị đó.

Thế hệ trẻ có lợi thế về công nghệ, tư duy sáng tạo và khả năng kết nối. Các em có thể kể lại câu chuyện di sản bằng nhiều hình thức mới như video, sản phẩm số, dự án cộng đồng…

Chúng tôi mong muốn tạo ra môi trường để nuôi dưỡng niềm đam mê đó, không chỉ dừng lại ở trải nghiệm mà còn hỗ trợ phát triển thành những sản phẩm cụ thể. Khi đó, di sản không chỉ được bảo tồn mà còn “sống” trong đời sống hiện đại.

Hào hứng tham gia giải mã mật thư trong chương trình Hạo khí Cần Vương tại di tích Cơ Mật Viện

Bước sang giai đoạn 2026 - 2030, Chương trình Giáo dục di sản sẽ có những định hướng mới nào, thưa ông?

Trong giai đoạn tới, chúng tôi sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với ngành giáo dục để mở rộng Chương trình đến tất cả các trường học, không riêng khu vực trung tâm.

Chương trình sẽ được hoàn thiện theo hướng bài bản, bền vững hơn, với hệ thống giáo trình, học liệu phù hợp từng cấp học, gắn với chương trình giáo dục địa phương. Đồng thời, tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Một yêu cầu quan trọng là phải có kế hoạch cụ thể, rõ ràng về nhiệm vụ, giải pháp, nguồn lực và sự phối hợp giữa các đơn vị. Khi có sự đồng bộ, Chương trình mới thực sự hiệu quả.

Xa hơn, chúng tôi hướng đến xây dựng Huế trở thành trung tâm giáo dục di sản và sáng tạo văn hóa. Không chỉ trong nước, mà còn thu hút học sinh quốc tế đến tham gia các chương trình, trại hè di sản. Huế có đầy đủ điều kiện để hiện thực hóa điều đó nếu có sự quyết tâm và đầu tư đúng hướng.

Xin cảm ơn ông về những chia sẻ này!

Liên Minh (Thực hiện)