Kể chuyện văn hóa bằng ẩm thực: Hành trình người trẻ lưu giữ ký ức

Ẩm thực phản ánh nếp sống, ký ức và bản sắc văn hóa của từng vùng miền Việt Nam. Ảnh: INT.

Những món ăn của bà, của mẹ được nấu lại, ghi chép và kể trên mạng xã hội không chỉ để ăn, mà để giữ gìn căn tính, kết nối gia đình và neo lại cảm xúc trong nhịp sống hiện đại ngày càng vội vã.

Ẩm thực kể chuyện tuổi thơ, vùng miền

Những căn bếp xuất hiện trong các video của người trẻ thường không hoàn hảo: Có món chưa đúng vị, có bữa cơm chỉ vài món giản dị. Nhưng chính sự không hoàn hảo ấy lại làm nên sức sống của “bếp nhà”. Trong một thế giới nơi mọi thứ đều có thể sao chép, căn bếp gia đình vẫn là không gian hiếm hoi không thể thay thế, nơi mỗi món ăn mang dấu vân tay của ký ức, của tình thân và của những câu chuyện không trùng lặp. Giữ bếp, vì thế, không chỉ là giữ thói quen nấu ăn. Đó còn là cách người trẻ giữ lại một phần của chính mình, giữa dòng chảy đổi thay không ngừng của đời sống hiện đại, nơi căn tính cá nhân ngày càng cần được neo giữ bằng những giá trị tưởng như rất nhỏ, nhưng bền bỉ và sâu sắc.

Có những món ăn không cần nếm cũng đã biết ngon, bởi hương vị của chúng gắn liền với ký ức. Một nồi thịt kho trứng có thể gợi Tết quê nhà, bát canh chua nhắc mùa nước nổi miền Tây, hay đĩa cà pháo muối đủ khiến người xa quê chùng lòng nhớ bữa cơm giản dị ngày cũ.

Với nhiều người trẻ hôm nay, món ăn không còn được kể bằng công thức hay kỹ thuật nấu nướng, mà bằng những câu chuyện phía sau. Họ nấu lại món xưa, chậm rãi ghi chép cách nêm nếm của bà, của mẹ, rồi chia sẻ như một cách lưu giữ điều thân thuộc.

Người xem ở lại không hẳn vì món ăn có gì mới lạ, mà bởi họ nhìn thấy trong đó hình ảnh bữa cơm của chính gia đình mình. Ẩm thực, vì thế, vượt ra khỏi chức năng ăn uống, trở thành ký ức được kể lại, là sợi dây kết nối các thế hệ và là cách để gian bếp gia đình tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại.

Từ những căn bếp nhỏ ấy, một dạng nội dung nấu ăn rất khác đang lan tỏa trên mạng xã hội: Nhịp điệu chậm, ít kỹ xảo, không chạy theo xu hướng. Nhân vật chính thường là người trẻ đứng trong gian bếp quen thuộc, với tiếng dao chạm thớt, tiếng dầu sôi lách tách, cùng những tiêu đề giản dị như “Món mẹ hay nấu”, “Bữa cơm tuổi thơ”, hay “Hôm nay nấu lại món của bà”.

Một điểm chung dễ nhận thấy ở những người trẻ theo đuổi nội dung “bếp nhà” là thói quen ghi chép. Không phải những sổ tay công thức được chuẩn hóa, mà là các trang giấy viết vội với những chỉ dẫn rất mơ hồ: “Nêm vừa miệng”, “khi nào thấy mùi thơm thì tắt bếp”, hay “nấu đến lúc nước sệt lại”.

Nguyễn Minh Anh (25 tuổi, quê Hải Phòng) cho biết, việc nấu lại món ăn gia đình ban đầu chỉ xuất phát từ cảm giác nhớ nhà. Sống xa gia đình, thường xuyên ăn ngoài, có lúc cô bỗng thèm một bát bánh đa cua mẹ nấu - món ăn quen thuộc nhưng khó tìm thấy “vị nhà làm” trong các quán ăn. Khi gọi điện hỏi mẹ cách nấu, Minh Anh được mẹ động viên: Cứ làm theo cảm giác, thiếu gì sẽ chỉ thêm.

“Nếu không ghi lại, có lẽ sau này tôi sẽ quên mất. Những công thức ấy không có định lượng chính xác, bởi chúng được truyền bằng cảm giác, bằng kinh nghiệm thao tác và sự quan sát suốt nhiều năm của những người phụ nữ trong gia đình”, Minh Anh chia sẻ. Khi người trẻ chép lại, họ không chỉ ghi cách nấu, mà đang ghi lại cả một nhịp sống.

Có người mất nhiều tháng chỉ để nấu cho “đúng vị” món canh mẹ từng nấu, bởi điều khó nhất không nằm ở nguyên liệu, mà ở cảm giác. “Món ăn ngày xưa không đo bằng gram, mà đo bằng ký ức”, một food blogger từng chia sẻ trong video lan truyền trên mạng xã hội. Trong bối cảnh mọi thứ ngày càng được chuẩn hóa và số hóa, việc giữ lại những điều không thể đo đếm ấy cũng là cách người trẻ chống lại sự “phẳng hóa” của đời sống.

Không chỉ những người làm nội dung chuyên nghiệp mới tìm thấy điểm tựa trong căn bếp gia đình. Với nhiều người trẻ khác, việc nấu lại món ăn quen thuộc bắt đầu từ một nhu cầu rất giản dị: Nỗi nhớ nhà trong đời sống xa gia đình.

Những video nấu ăn ban đầu mang tính cá nhân, nhưng dần nhận được nhiều phản hồi đồng cảm. Theo Minh Anh, chính những lời nhắn bày tỏ nỗi nhớ bữa cơm gia đình đã khiến cô gắn bó hơn với căn bếp. Mỗi lần hoàn thành một món ăn, cô có cảm giác như vừa giữ lại được một phần ký ức của gia đình mình. “Dù ở xa, nhưng qua căn bếp, tôi vẫn thấy mình rất gần mẹ”, Minh Anh nói.

Không ít food blogger hiện nay chọn tiếp cận ẩm thực từ câu chuyện gia đình và văn hóa vùng miền, thay vì chạy theo các món “hot”. Họ kể vì sao mâm cơm miền Trung thường giản dị nhưng đậm vị, vì sao người Bắc chuộng món thanh, người Nam thích vị ngọt, và vì sao có những món chỉ xuất hiện vào một mùa nhất định trong năm.

Chị Hoàng Hoa, blogger ẩm thực đến từ miền Trung, từng chia sẻ rằng bếp nhà ở quê chị hiếm khi có nhiều món, nhưng món nào cũng được nấu rất kỹ. “Miền Trung nắng gió, bão lũ nhiều, nên bữa cơm không cầu kỳ, nhưng món ăn phải nêm đậm để ăn được lâu, ăn được với nhiều bát cơm.

Món ăn vì thế gắn với thói quen chắt chiu và chịu đựng của người miền Trung”, chị nói. Theo chị, nhiều món ăn quê không chỉ phản ánh khẩu vị, mà còn kể câu chuyện về đất đai khắc nghiệt, về những gia đình sống dựa vào mùa vụ và luôn phải học cách thích nghi.

Chia sẻ về lý do lựa chọn kể chuyện ẩm thực miền Tây, anh Trần Quốc Huy (29 tuổi, quê Cần Thơ) cho biết anh không tìm kiếm những món ăn bắt mắt hay đang thịnh hành. “Ẩm thực miền sông nước rất giản dị, không cầu kỳ. Chỉ là cá kho, canh chua, rau luộc chấm kho quẹt… rất bình thường. Nhưng đó là những món gắn với nhịp sống chậm, với ký ức về mùa nước nổi, về những bữa cơm quây quần bên sông”, anh Huy nói.

Với anh, nấu ăn không chỉ là hoạt động ẩm thực, mà còn là cách để tự cân bằng. “Trong căn bếp, tôi không cần chạy theo nhịp sống ngoài kia. Chỉ cần nấu lại những món quen thuộc, tôi thấy mình vẫn giữ được một phần nhịp sống miền quê giữa thành phố vội vã”, anh nói.

Khi những câu chuyện ấy được người trẻ kể lại qua lăng kính cá nhân, ẩm thực không còn là trải nghiệm riêng lẻ, mà trở thành ký ức và tư liệu văn hóa sống động. Mỗi món ăn không chỉ mang hương vị vùng miền, mà còn chứa đựng lịch sử, lối sống và căn tính của những con người gắn bó với mảnh đất ấy.

Đáng chú ý, những nội dung như vậy không hề “kén” người xem. Trái lại, chúng thu hút đông đảo khán giả ở nhiều độ tuổi, bởi ai cũng có một món ăn gắn với ký ức gia đình của riêng mình. Sự đồng cảm ấy khiến căn bếp cá nhân trở thành không gian chung của nhiều thế hệ.

Người trẻ ngày nay đang có xu hướng làm vlog ẩm thực, ghi lại những bữa cơm nhà. Ảnh: Facebook nhân vật.

Bếp nhà trong đời sống đô thị

Nhiều nghiên cứu xã hội học về hành vi tiêu dùng ẩm thực cho thấy, giới trẻ không đơn thuần “thích ăn ngoài” hay “quay lưng với cơm nhà”, mà lựa chọn của họ phụ thuộc mạnh vào bối cảnh sống.

Các khảo sát về lối sống đô thị chỉ ra rằng, người trẻ ăn ngoài nhiều hơn trong nhịp sống ngày thường vì áp lực thời gian, không gian bếp hạn chế và sự tiện lợi của dịch vụ ăn uống. Tuy nhiên, khi có điều kiện như cuối tuần, ở nhà cùng gia đình, hoặc trong những giai đoạn cần cân bằng tinh thần, họ lại có xu hướng quay về bữa cơm nhà.

Đáng chú ý, các nghiên cứu về tâm lý tiêu dùng chỉ ra rằng “cơm nhà” với người trẻ không chỉ gắn với yếu tố dinh dưỡng hay tiết kiệm chi phí. Quan trọng hơn, đó là cảm giác an toàn, được chăm sóc và thuộc về. Chính chiều kích cảm xúc này lý giải vì sao, song song với sự bùng nổ của ăn uống bên ngoài, lại xuất hiện một làn sóng người trẻ chủ động nấu ăn, ghi chép món gia đình và coi căn bếp như một không gian tái kết nối trong đời sống hiện đại.

Sự chuyển động ấy không chỉ diễn ra ở thế hệ trẻ, mà còn được cảm nhận rõ từ phía những người lớn tuổi trong gia đình. Bà Trần Thị Hòa (62 tuổi, sống tại Phú Thọ), mẹ của một TikToker nấu ăn, cho biết ban đầu bà khá ngạc nhiên khi thấy con quay lại những món ăn quen thuộc của gia đình để chia sẻ trên mạng xã hội.

“Lúc đầu tôi nghĩ món ăn nhà mình có gì đâu mà quay. Nhưng rồi thấy nhiều người bình luận là nhớ mẹ, nhớ bà, tôi mới hiểu. Hóa ra những món ăn mình nấu bao năm lại có giá trị với người khác như vậy”, bà chia sẻ.

Những bữa cơm nhà 'triệu view' trên mạng xã hội. Ảnh: Chụp màn hình.

Khi được hỏi có lo lắng món ăn gia đình bị “làm khác đi” khi đưa lên mạng hay không, bà Hòa chỉ cười: “Không lo. Mỗi thời mỗi khác. Chỉ cần con cháu còn nhớ, còn nấu, là tôi mừng rồi”. Câu trả lời giản dị ấy phần nào cho thấy điều cốt lõi của “bếp nhà” không nằm ở việc giữ nguyên hình thức, mà ở sự tiếp nối ký ức giữa các thế hệ.

Nhìn rộng hơn, hiện tượng người trẻ quay về với căn bếp gia đình phản ánh một chuyển động xã hội sâu hơn. Sau nhiều năm sống trong nhịp độ nhanh, chịu tác động mạnh của công nghệ và mạng xã hội, người trẻ bắt đầu tìm kiếm những giá trị bền vững hơn. Gia đình, ký ức và căn tính cá nhân trở thành những điểm tựa quan trọng trong hành trình ấy.

Bếp là nơi hội tụ của tất cả những yếu tố đó. Ở đó có ký ức tuổi thơ, có câu chuyện vùng miền, có sự kết nối giữa các thế hệ. Khi người trẻ nấu lại món ăn xưa, họ không chỉ tái hiện một hương vị, mà đang tái thiết mối quan hệ với quá khứ của chính mình. Các nhà nghiên cứu văn hóa từng chỉ ra rằng, ẩm thực là một trong những biểu hiện rõ nét nhất của căn tính. Trong bối cảnh toàn cầu hóa mạnh mẽ, việc giữ lại món ăn gia đình cũng chính là cách để con người không bị hòa tan.

Nhật Hạ