Ít ai biết kiệt tác Leonardo da Vinci này đang được trưng bày

Tác phẩm Madonna of the Yarnwinder của Leonardo da Vinci được trưng bày tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (Met Museum). Ảnh: Brian Boucher/ARTnews.

Madonna of the Yarnwinder (Đức Mẹ với guồng cuốn sợi) hiện được trưng bày tại phòng số 609, khu hội họa châu Âu của Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (Mỹ), hay còn được biết đến là Bảo tàng Met. Bức tranh khổ nhỏ được treo giữa các tác phẩm của Francesco Francia và Andrea Solario, nhưng lại ít thu hút sự chú ý của khách tham quan. Điều đáng nói, đây là tác phẩm duy nhất của Leonardo da Vinci đang được trưng bày tại bảo tàng.

Theo thông tin từ bảo tàng, Madonna of the Yarnwinder được sáng tác vào khoảng năm 1505, dù website của bảo tàng ghi niên đại sớm hơn, khoảng năm 1501. Tác phẩm được ghi nhận là do Leonardo da Vinci cùng các cộng sự trong xưởng vẽ thực hiện và hiện thuộc sở hữu của tỷ phú Kenneth C. Griffin, một trong những nhà sưu tập nghệ thuật tư nhân hàng đầu nước Mỹ.

Bức tranh còn có tên gọi Lansdowne Madonna, lấy theo Nữ hầu tước Lansdowne - người đầu tiên được ghi nhận sở hữu tác phẩm vào thế kỷ XIX. Theo chú thích tại bảo tàng, tác phẩm được Leonardo thực hiện theo đơn đặt hàng của Florimond Robertet, một quan chức cấp cao của triều đình Pháp.

Kiệt tác xuất hiện trong im lặng

Điều gây bất ngờ không chỉ nằm ở bản thân tác phẩm, mà còn ở cách Bảo tàng Met giới thiệu nó tới công chúng. Dù đã được đưa vào trưng bày từ mùa xuân, bảo tàng không phát đi thông cáo báo chí hay tổ chức bất kỳ hoạt động truyền thông nào.

Thông tin chỉ thực sự được giới nghệ thuật chú ý sau khi nhà buôn nghệ thuật Evan Beard chia sẻ hình ảnh bức tranh trên Instagram. "Ai lại treo một bức tranh của Leonardo lên tường như thể đó là chuyện bình thường? Có lẽ chỉ Met mới làm vậy", ông nói với ARTnews.

Tác phẩm Madonna of the Yarnwinder của Leonardo da Vinci, khoảng năm 1500. Ảnh: ARTNews.

Việc được chiêm ngưỡng một tác phẩm của Leonardo da Vinci tại Bắc Mỹ vốn rất hiếm. Trước khi Madonna of the Yarnwinder xuất hiện tại Bảo tàng Met, chỉ có Ginevra de' Benci (Chân dung Ginevra de' Benci) được trưng bày thường trực tại Phòng trưng bày Nghệ thuật Quốc gia ở Washington, D.C.

Giá trị các tác phẩm của Leonardo cũng luôn thuộc hàng cao nhất trên thị trường nghệ thuật. Ginevra de' Benci từng được Phòng trưng bày Nghệ thuật Quốc gia mua với giá kỷ lục 5 triệu USD vào năm 1967. Trong khi đó, Salvator Mundi (Đấng Cứu Thế) được bán với giá 450,3 triệu USD tại phiên đấu giá của Christie's năm 2017, đến nay vẫn là mức giá cao nhất từng được trả cho một tác phẩm hội họa.

Cao khoảng 50 cm, Madonna of the Yarnwinder khắc họa Đức Mẹ Maria bên Chúa Hài Đồng trên nền phong cảnh núi đá đặc trưng của Leonardo. Trong tay Chúa Hài Đồng là một cuộn sợi hình chữ thập, vật dụng dùng để cuốn sợi len, đồng thời cũng là biểu tượng báo trước cuộc Khổ nạn.

Theo bức thư năm 1501 của tu sĩ Fra Pietro da Novarellara gửi Isabella d'Este, Leonardo khi ấy đang thực hiện một bức tranh về Đức Mẹ "ngồi như thể chuẩn bị quay sợi". Chúa Hài Đồng đặt chân lên giỏ sợi, cầm lấy guồng cuốn và chăm chú nhìn cây thập giá tạo thành từ bốn thanh nan, trong khi Đức Mẹ dường như muốn lấy vật ấy khỏi tay con.

Nhà sử học nghệ thuật Martin Kemp nhận định đây là cách thể hiện hoàn toàn mới ở thời kỳ Phục hưng. Theo ông, Leonardo đã kết hợp biểu tượng tôn giáo với diễn biến tâm lý của nhân vật, tạo nên cảm giác bất an trong ánh mắt và cử chỉ của Đức Mẹ, như một linh cảm về số phận đang chờ đứa con của mình.

Kemp cho rằng chính lối xử lý giàu tính biểu tượng này đã góp phần định hình nghệ thuật Phục hưng đỉnh cao tại Florence.

Tác phẩm của Leonardo hay của xưởng vẽ?

Ngay từ khi xuất hiện, Madonna of the Yarnwinder đã trở thành chủ đề tranh luận trong giới nghiên cứu. Theo Martin Kemp, một trong những chuyên gia hàng đầu về Leonardo da Vinci, tác phẩm từng được xem là bản sao do học trò thực hiện, bản sao từ xưởng vẽ, tác phẩm của xưởng có sự can thiệp của Leonardo hoặc thậm chí là bản gốc.

Trong cuốn catalogue của triển lãm Leonardo da Vinci: The Mystery of the Madonna of the Yarnwinder (Leonardo da Vinci: Bí ẩn bức Đức Mẹ và guồng cuốn sợi) năm 2011, Kemp gọi đây là "một trong hai phiên bản xuất sắc nhất" được thực hiện cho Florimond Robertet. Ông đặc biệt chú ý đến phần phong cảnh phía sau, nơi xuất hiện cây cầu gần như giống hệt chi tiết bên phải trong Mona Lisa, cùng bố cục núi đá mang đậm phong cách Leonardo.

Tác phẩm Salvator Mundi (Đấng Cứu thế) của Leonardo được bán với giá 450,3 triệu USD năm 2017. Ảnh: Christie's.

Tuy nhiên, vào thời điểm đó, Kemp vẫn thận trọng khi đánh giá mức độ tham gia của danh họa. Ông cho rằng cách xử lý phong cảnh chưa hoàn toàn mang nhịp điệu đặc trưng trong những tác phẩm do chính Leonardo trực tiếp thực hiện, dù nhiều khả năng bức tranh được hoàn thiện tại xưởng của ông dưới sự giám sát chặt chẽ của bậc thầy.

Sau hơn một thập kỷ, những phân tích kỹ thuật mới đã khiến quan điểm của Kemp thay đổi. "Đây là tác phẩm của Leonardo và xưởng vẽ", ông khẳng định trong cuộc phỏng vấn với ARTnews.

Theo Kemp, các nghiên cứu cho thấy cả hai phiên bản Madonna of the Yarnwinder đều chứa những nét phác thảo ban đầu của Leonardo. Danh họa nhiều khả năng khởi đầu với một bố cục, sau đó phát triển thành hai bức tranh cùng chủ đề dành cho hai người bảo trợ khác nhau, một dành cho Vua Pháp và một dành cho quan chức Florimond Robertet.

Nhờ giá trị nghệ thuật và lịch sử đặc biệt, tác phẩm lần lượt được lựa chọn trưng bày tại triển lãm Kings, Queens, and Courtiers: Art in Early Renaissance France (Vua, Hoàng hậu và Triều thần: Nghệ thuật nước Pháp thời kỳ đầu Phục hưng) ở Viện Nghệ thuật Chicago năm 2011, trước khi góp mặt trong triển lãm kỷ niệm 500 năm ngày mất của Leonardo da Vinci tại Bảo tàng Louvre giai đoạn 2019-2020.

Việc Madonna of the Yarnwinder xuất hiện tại Bảo tàng Met cũng đánh dấu lần hiếm hoi bức tranh được đưa ra trước công chúng sau nhiều năm nằm trong bộ sưu tập tư nhân của tỷ phú Kenneth C. Griffin.

"Tôi rất vui khi bức tranh cuối cùng cũng được đưa ra trước công chúng. Trong một thời gian rất dài, chủ sở hữu gần như giữ kín tác phẩm này", Martin Kemp nói.

Với nhà sử học nghệ thuật người Anh, giá trị của Madonna of the Yarnwinder không nằm ở kích thước hay mức độ nổi tiếng, mà ở vị trí đặc biệt trong sự nghiệp của Leonardo và lịch sử hội họa thời Phục hưng.

"Đó là một bức tranh nhỏ, nhưng có tầm quan trọng vô cùng lớn", ông khẳng định.

Thư Vũ