Iran tung đòn kép trước giờ G

Eo biển Hormuz gần như tê liệt sau loạt nổ súng nhằm vào tàu thuyền hôm 18/4, theo hãng vận tải biển Lloyd’s List. Ban ngày, từng có dấu hiệu giao thông khôi phục khi một số tàu bắt đầu di chuyển trở lại.

Tuy nhiên, đến tối cùng ngày, mọi thứ đảo chiều nhanh chóng khi các tín hiệu vô tuyến cảnh báo eo biển quay về trạng thái “kiểm soát nghiêm ngặt của lực lượng vũ trang Iran”.

Hormuz tê liệt sau loạt nổ súng, tàu quay đầu hàng loạt

Một số tàu đã kịp đi qua trước khi căng thẳng bùng phát trở lại, nhưng phần lớn chủ tàu có phương tiện mắc kẹt tại Vịnh Ba Tư lập tức yêu cầu quay đầu.

Phóng viên Al Jazeera tại Kuwait cho biết trong nhiều giờ, gần như không có tàu nào di chuyển qua eo biển, ngoại trừ vài tàu du lịch đi qua vùng biển Oman, trong đó có một tàu báo gặp sự cố.

Tình trạng hỗn loạn thể hiện rõ trên các hệ thống theo dõi hàng hải. Nhiều tàu sau khi đi qua đảo Larak, khu vực do Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) giám sát, bất ngờ quay đầu, chuyển hướng về phía tây.

Một trường hợp điển hình là tàu chở dầu Ấn Độ Sanmar Herald. Theo ghi âm liên lạc, con tàu này ban đầu được cấp phép đi qua eo biển, nhưng sau đó bị rút lại và nổ súng cảnh cáo, buộc phải quay đầu. Một tàu khác đang tiến vào Hormuz cũng phải đổi hướng trong tình huống tương tự.

Diễn biến này khiến các tuyến vận tải quốc tế rơi vào trạng thái rối loạn kép: tàu vừa phải tuân theo điều kiện của Iran, vừa đối mặt với phong tỏa từ phía Mỹ.

Chính sự chồng lấn kiểm soát này đã biến Hormuz từ một tuyến hàng hải thành một “vùng rủi ro liên tục”, nơi mọi quyết định di chuyển đều có thể bị đảo ngược chỉ trong vài phút.

Hai vòng siết chồng lên nhau

Sự leo thang tại Hormuz không phải là phản ứng đơn lẻ mà phản ánh một áp lực lớn hơn đang dồn lên Tehran trước thời điểm then chốt.

Ông Simon Mabon, giáo sư tại Đại học Lancaster, cho rằng có hai điểm cần đặc biệt lưu ý khi Iran gia tăng các hành động nhằm vào tàu dân sự.

Thứ nhất, cần đặt câu hỏi liệu đây là một chiến lược cưỡng ép có chủ đích nhằm kiểm soát eo biển, hay là dấu hiệu của những rạn nứt trong cấu trúc quyền lực nội bộ Iran.

Theo ông, các tín hiệu hiện nay rất mâu thuẫn, khiến chưa rõ ai thực sự đang nắm quyền quyết định trong các vấn đề liên quan đến Hormuz.

Điều này khiến mọi hành động trên thực địa trở nên khó đoán hơn, bởi không rõ chúng là kết quả của một chiến lược thống nhất hay những phản ứng rời rạc từ nhiều trung tâm quyền lực.

Người dân vẫy cờ Iran và cờ Hezbollah tại trung tâm Beirut, Lebanon, trong một cuộc tuần hành ủng hộ Hezbollah vào tuần trước. Ảnh: New York Times

Thứ hai, ông cảnh báo nguy cơ lớn hơn nằm ở việc “hai lực lượng phong tỏa khác nhau đang cạnh tranh kiểm soát eo Hormuz”.

Một bên là Iran với các biện pháp kiểm soát trực tiếp tại eo biển, bên còn lại là Mỹ với các lệnh phong tỏa rộng hơn trên biển.

Sự chồng lấn này làm gia tăng căng thẳng rõ rệt, đặc biệt trong bối cảnh lệnh ngừng bắn giữa hai bên dự kiến hết hạn vào ngày 23/4.

Nói cách khác, Hormuz đang bị kéo vào một thế đối đầu kép, nơi mỗi động thái của một bên đều lập tức kích hoạt phản ứng từ bên kia, khiến không gian điều tiết gần như biến mất.

Lá bài cuối trên bàn đàm phán

Trong khi tình hình ngoài thực địa ngày càng căng thẳng, các tín hiệu từ bàn đàm phán cũng cho thấy Tehran đang chuyển sang cách tiếp cận cứng rắn hơn.

Cùng lúc với việc siết Hormuz, Iran cũng chủ động phô diễn năng lực quân sự nhằm gia tăng sức ép trong đàm phán.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cho biết lực lượng Iran đã bắn hạ 180 máy bay không người lái và một tiêm kích F-35.

“Việc đánh trúng F-35 không phải là sự kiện đơn lẻ mà là một chiến dịch thể hiện năng lực trên nhiều phương diện kỹ thuật và thiết kế”, ông nói với hãng tin Mizan.

“Quả tên lửa phát nổ gần F-35 đã khiến đối phương nhận ra chúng tôi có những năng lực gì và đang tiến tới đâu”.

Trước đó, quan chức quân đội Mỹ xác nhận một tiêm kích F-35 Lightning II tham gia hoạt động tại Iran đã phải hạ cánh khẩn cấp xuống một căn cứ trong khu vực. Theo CNN, chiếc máy bay có thể đã trúng hỏa lực từ phía Iran trước khi buộc phải hạ cánh.

Những tuyên bố này là màn phô diễn sức mạnh kèm theo cảnh báo thẳng tới Washington về cái giá phải trả nếu leo thang.

Ngày 19/4, Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei tiếp tục nâng mức cảnh báo, nói về “một thất bại cay đắng mới” nhằm vào Mỹ và Israel, trong bối cảnh căng thẳng leo thang tại eo biển Hormuz, nơi ít nhất hai tàu thương mại báo cáo bị nổ súng.

Tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz nhìn từ phía Oman ngày 18/4. Ảnh: Reuters

Ở trong nước, tâm trạng người dân Iran cũng trở nên nặng nề hơn khi thời hạn ngừng bắn đang đếm ngược.

Theo Al Jazeera, người dân tại Tehran theo dõi sát từng diễn biến với cảm giác đan xen giữa hy vọng và lo âu.

Trước đó, từng có kỳ vọng về một thỏa thuận toàn diện có thể mở đường cho việc dỡ bỏ trừng phạt và cải thiện đời sống. Nhưng hiện tại, sự bất định đang chiếm ưu thế.

Người dân lo ngại chiến sự có thể quay lại, cùng lúc là nguy cơ các đòn tấn công bất ngờ ngay cả trong thời gian ngừng bắn.

Dù vậy, một bộ phận xã hội vẫn thể hiện sự kiên cường với các cuộc biểu tình diễn ra tại trung tâm các thành phố lớn nhằm thể hiện sự ủng hộ chính quyền.

Trong bối cảnh đó, Hormuz nổi lên như công cụ gây sức ép quan trọng nhất mà Tehran đang nắm giữ.

Theo nhận định của Al Jazeera, các thông điệp từ Iran hiện mang tính hai mặt. Một mặt, chính quyền phát tín hiệu sẵn sàng mở lại eo biển. Mặt khác, lực lượng IRGC lại duy trì các biện pháp kiểm soát chặt chẽ.

Ban đầu, Iran coi tình trạng tại Hormuz là hệ quả của thời chiến. Sau đó, khi xuất hiện khả năng nhượng bộ, Tehran từng gợi ý mở lại tuyến hàng hải với một số điều kiện. Nhưng việc Mỹ tiếp tục duy trì phong tỏa đã khiến tiến trình này rơi vào bế tắc.

Điều đó cho thấy Hormuz không đơn thuần là một điểm nóng quân sự mà đã trở thành “đòn bẩy mặc cả” trực tiếp trong các cuộc đàm phán.

Và khi lá bài này được tung ra cùng lúc với những màn phô diễn sức mạnh, Tehran đang đặt toàn bộ áp lực lên bàn đàm phán vào đúng thời điểm nhạy cảm nhất.

Lãnh tụ Tối cao Iran cảnh báo đòn đánh mới nhằm vào Mỹ, Israel Ngày 19/4, Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei phát cảnh báo “thất bại cay đắng mới” với Mỹ và Israel khi căng thẳng leo thang tại eo biển Hormuz, nơi ít nhất hai tàu thương mại báo cáo bị nổ súng.

Minh Tuấn