Iran lộ điểm yếu chí mạng khi dàn máy bay 'đồ cổ' ra trận

Một chiếc F-4 của Iran được trưng bày trong công viên ở Tehran năm 2024. (Ảnh: Getty)

Yak-130 là loại máy bay huấn luyện phản lực cận âm do Nga sản xuất, được phát triển vào đầu những năm 1990.

Trong một cuộc đối đầu, viên phi công Israel - điều khiển chiến đấu cơ tiên tiến nhất thế giới do Mỹ sản xuất, dễ dàng bắn hạ chiếc máy bay Iran, khiến nó lao xuống đất và tạo thành quả cầu lửa.

“Hoàn tất. Mục tiêu đã bị hạ”, phi công nói trong đoạn video do quân đội Israel công bố.

Sau khi Mỹ và Israel mở chiến dịch tấn công từ ngày 28/2, Iran đưa lực lượng không quân già cỗi của họ vào chiến đấu. Nhiều máy bay trong số đó giống như những món đồ trong bảo tàng, duy trì hoạt động bằng các linh kiện gom góp, vì thế hầu như không có cơ hội khi đối đầu các chiến đấu cơ hiện đại.

Theo giới chuyên gia, việc điều phi đội máy bay này tham chiến cho thấy Iran đang dốc sức cho cuộc chiến chống lại những đối thủ mạnh hơn nhiều và đe dọa sự tồn tại của họ.

Cùng với đội máy bay không người lái và tên lửa, đội Yak-130 già cỗi của Iran góp phần khiến bầu trời trở nên hỗn loạn và mù mịt, khi 3 chiếc F-15 của Mỹ bị bắn rơi do đồng minh bắn nhầm trên bầu trời Kuwait ngày 1/3, quân đội Mỹ cho biết.

Ngày hôm sau, 1 phi công không quân Qatar bắn hạ 2 chiếc Sukhoi Su-24 của Iran khi chúng tiến gần Vịnh Ba Tư. Loại máy bay ném bom chiến thuật do Nga chế tạo được đưa vào sử dụng từ đầu những năm 1970, một thập kỷ trước khi Phó Tổng thống JD Vance ra đời, và đã ngừng sản xuất hơn 30 năm trước.

Nhiều chiến đấu cơ Iran được mua trước khi Quốc vương Shah Pahlavi bị lật đổ trong cuộc cách mạng thành lập Cộng hòa Hồi giáo năm 1979, trở thành điểm yếu chiến lược buộc nước này phải dựa vào chương trình tên lửa đạn đạo - mục tiêu chính mà Mỹ và Israel đang tập trung tấn công.

Những chiếc máy bay cũ thường xuyên bị rơi trong các cuộc huấn luyện trước khi có thể bước vào chiến đấu. Những chiếc khác bị phá hủy ngay trên đường băng.

Ngày 1/3, Israel phá hủy máy bay ném bom tiêm kích F-4 Phantom II do Mỹ sản xuất và chiếc tiêm kích hạng nhẹ F-5, khi chúng đang chuẩn bị cất cánh tại sân bay Tabriz ở vùng tây bắc Iran.

F-4 được đưa vào hoạt động từ đầu những năm 1960 và đã ngừng sản xuất cách đây gần nửa thế kỷ. F-5 cũng có tuổi đời tương tự.

Trong khi đó, máy bay chiến đấu Mỹ và Israel thực hiện hàng nghìn cuộc không kích vào Iran kể từ khi bắt đầu chiến dịch ngày 28/2, và đã kiểm soát bầu trời trên phần lớn lãnh thổ nước này. Chiến dịch tấn công phối hợp của 2 đồng minh đã sát hại Đại giáo chủ Ali Khamenei và nhiều chỉ huy cấp cao, đồng thời phá hủy nhiều cơ sở được quân đội Iran và lực lượng an ninh trong nước sử dụng.

Iran đáp trả bằng các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái trên diện rộng, nhằm vào hàng loạt mục tiêu trên khắp khu vực. Không quân của Iran cũng không thể tạo ra lá chắn tin cậy.

Israel và Mỹ đang sử dụng các tiêm kích hiện đại, bao gồm F-35. Dòng máy bay do Lockheed Martin chế tạo với thiết kế tàng hình, có thể tránh hệ thống phòng không và xâm nhập không phận Iran mà không bị phát hiện.

Không chiếc máy bay nào trong đội bay của Iran có khả năng tàng hình, khiến chúng trở thành mục tiêu dễ dàng. Chiếc Yak-130 bị Israel bắn hạ là một trong những máy bay được Iran mua gần đây nhất, từ năm 2023. Dù có thể được dùng trong chiến đấu hạng nhẹ, mẫu máy bay do hãng Yakovlev của Nga sản xuất chủ yếu được thiết kế cho huấn luyện, chỉ đạt khoảng một nửa tốc độ so với F-35.

Vũ khí thay thế không thể bù đắp

Iran mua các chiến đấu cơ F-4 và F-5 vào những năm 1960 và 1970. Tháng trước, chiếc F-4 đã rơi khi thực hiện nhiệm vụ huấn luyện ban đêm ở tỉnh Hamedan thuộc miền tây Iran, khiến 1 phi công thiệt mạng. Giới chức Iran cho biết nguyên nhân là lỗi kỹ thuật.

Dòng máy bay ném bom tiêm kích siêu thanh do McDonnell Douglas sản xuất từng có thời hoàng kim vào những năm 1960. Mỹ sử dụng nó trong chiến dịch Bão táp sa mạc năm 1991 chống Iraq, nhưng bị rút khỏi nhiệm vụ chiến đấu từ năm 1996.

Các máy bay Su-24 như những chiếc bị Qatar bắn hạ được Iran mua từ Nga năm 1991.

Nhiều thập kỷ bị trừng phạt khiến Iran không thể mua thêm máy bay hoặc linh kiện cho phần lớn đội bay của họ. Trong nhiều năm, Nga đã thảo luận về việc bán hai chục chiến đấu cơ Su-35 cho Iran, nhưng đến nay vẫn chưa được bàn giao.

Hiện nay, Iran sở hữu đội bay cũ hơn và nhỏ hơn nhiều so với các đối thủ. Tính đến năm 2025, Tehran vận hành 218 máy bay chiến đấu, trong khi Israel có 278 chiếc của Israel, theo trang phân tích hàng không Flightglobal.

Để giữ cho máy bay hoạt động, Iran phải dựa vào trung gian để mua linh kiện thay thế. Các doanh nhân Iran tìm cách mua linh kiện từ máy bay Boeing hoặc Airbus đã qua sử dụng trên thị trường quốc tế. Họ phải dựa vào môi giới, nhưng phải chịu phí hoa hồng rất cao.

Trực thăng quân đội Iran cũng đã lỗi thời. Gần đây, 1 chiếc rơi xuống các quầy bán trái cây và rau gần Isfahan ở miền trung Iran, khiến phi công, phụ lái và 2 người bán hàng thiệt mạng.

Năm 2024, Tổng thống Iran Ebrahim Raisi khi đó thiệt mạng trong vụ rơi trực thăng Bell 212.

Theo nhà nghiên cứu Farzan Sabet, công tác tại Viện Nghiên cứu sau đại học Geneva, Iran đã thử nghiệm sao chép công nghệ, nâng cấp và tự chế tạo máy bay chiến đấu, nhưng thiếu tài chính và công nghệ để thực hiện hiệu quả.

Những hạn chế này đã thúc đẩy Iran chuyển sang các nền tảng vũ khí thay thế, bao gồm tên lửa và máy bay không người lái.

Cuộc chiến vào tháng 6/2025 đã phơi bày giới hạn của chiến lược này. Iran đã tìm ra một số lỗ hổng trong hệ thống phòng thủ nổi tiếng của Israel, nhưng không thể thực hiện bất kỳ đòn chiến lược nào, trong khi cơ sở hạt nhân, sản xuất tên lửa và chuỗi chỉ huy của họ bị Israel tàn phá.

Bình Giang