Iran áp dụng cơ chế 'trạm thu phí' tại Eo biển Hormuz, gia tăng kiểm soát vận tải dầu

Tàu chở dầu di chuyển qua eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters/TTXVN

Iran đang từng bước củng cố vai trò như “người gác cổng” tại Eo biển Hormuz - tuyến vận tải dầu mỏ quan trọng bậc nhất thế giới - thông qua một cơ chế được ví như “trạm thu phí”. Động thái này không chỉ giúp Tehran duy trì dòng xuất khẩu dầu sang Trung Quốc mà còn làm dấy lên lo ngại về việc nước này thiết lập quyền kiểm soát thực tế đối với tuyến hàng hải chiến lược.

“Trạm thu phí”

Theo hãng tin AP, các tín hiệu từ liên lạc của Iran với cơ quan hàng hải Liên Hợp Quốc cùng trải nghiệm thực tế của tàu thuyền qua lại cho thấy một hệ thống kiểm soát mới đang hình thành. Theo đó, tàu buộc phải đi vào vùng biển Iran và chịu sự kiểm tra của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Ít nhất hai tàu đã phải trả phí để được phép đi qua.

Thông tin từ công ty dữ liệu vận tải Lloyd’s List Intelligence cho thấy các khoản phí này được thanh toán bằng đồng nhân dân tệ. Các tàu muốn đi qua an toàn phải cung cấp chi tiết về hàng hóa, chủ sở hữu, điểm đến và danh sách thủy thủ cho các trung gian được IRGC chấp thuận. Sau đó, tàu được cấp mã nhận diện và được tàu Iran hộ tống, trong đó các chuyến chở dầu được ưu tiên.

Thay vì đi theo tuyến hàng hải hai chiều ở giữa eo biển như thông lệ, nhiều tàu hiện chuyển hướng đi vòng qua phía Bắc gần đảo Larak, nằm sâu trong vùng lãnh hải Iran, qua đó chịu sự kiểm soát chặt chẽ hơn.

Lưu lượng sụt giảm mạnh, giá dầu leo thang

Kể từ khi xung đột Iran bùng phát, lưu lượng tàu qua Eo biển Hormuz đã giảm tới 90%, gây cú sốc cho thị trường năng lượng toàn cầu. Theo Lloyd’s List Intelligence, từ ngày 1/3 chỉ có khoảng 150 tàu, bao gồm tàu chở dầu và tàu container, đi qua tuyến này, tương đương lưu lượng của hơn một ngày bình thường trước chiến sự.

Sự sụt giảm này khiến giá dầu tăng vọt và gây thiếu hụt nghiêm trọng tại nhiều quốc gia châu Á phụ thuộc nguồn cung từ vùng Vịnh. Dù vậy, Iran vẫn duy trì xuất khẩu tương đối ổn định, với khoảng 1,6 triệu thùng dầu được bốc xếp tại đảo Kharg trong tháng 3, theo dữ liệu từ công ty phân tích Kpler. Phần lớn dầu được tiêu thụ bởi các nhà máy lọc dầu tư nhân nhỏ tại Trung Quốc - những đơn vị ít quan tâm tới các lệnh trừng phạt của Mỹ.

Đáng chú ý, dù số liệu chính thức cho thấy tàu liên quan Iran chỉ chiếm khoảng 24% theo đăng ký, nhưng khi phân tích sâu, con số thực tế có thể lên tới 60% trong giai đoạn đầu xung đột và gần 90% trong những ngày gần đây.

Tàu tắt tín hiệu để tránh bị tấn công

Tình hình an ninh tại khu vực cũng trở nên đặc biệt căng thẳng. Khoảng một nửa số tàu đã tắt hệ thống nhận diện tự động (AIS) khi đi qua eo biển này và chỉ bật lại khi đến vịnh Oman. Theo Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), ít nhất 18 tàu đã bị tấn công và 7 thủy thủ thiệt mạng, dù chưa xác định bên đứng sau.

Một số tàu được cho là đã được phép đi qua nhờ can thiệp ngoại giao, bao gồm hai tàu Ấn Độ chở khí dầu mỏ hóa lỏng.

Theo AFP, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 27/3 tuyên bố đã buộc 3 con tàu đang cố gắng đi qua Eo biển Hormuz phải quay đầu, đồng thời cho biết tuyến đường này đã bị đóng cửa đối với các tàu di chuyển đến và đi từ các cảng "thuộc về các đồng minh và những bên ủng hộ kẻ thù Phục quốc Do Thái - Mỹ".

Trên trang mạng Sepah News, IRGC cho biết: "Sáng nay, sau những lời dối trá của vị Tổng thống Mỹ tham nhũng khi tuyên bố rằng eEo biển Hormuz vẫn mở cửa, 3 tàu chở container của các quốc gia khác nhau đã bị buộc phải quay đầu sau cảnh báo từ Hải quân IRGC".

Tuyên bố nêu rõ: "Việc di chuyển của bất kỳ con tàu nào 'đến và đi' từ các cảng xuất phát thuộc về các đồng minh và những bên ủng hộ kẻ thù Phục quốc Do Thái - Mỹ, tới bất kỳ điểm đến nào và thông qua bất kỳ hành lang nào, đều bị cấm".

Trong thư gửi IMO, Iran cho biết đã triển khai các biện pháp phòng ngừa nhằm đảm bảo an toàn và an ninh hàng hải, đồng thời khẳng định các hành động của mình phù hợp với luật pháp quốc tế.

Song song đó, Quốc hội Iran được cho là đang xem xét một dự luật nhằm chính thức hóa việc thu phí đối với tàu thuyền qua Eo biển Hormuz. Truyền thông trong nước dẫn lời nghị sĩ Mohammadreza Rezaei Kouchi cho biết kế hoạch này nhằm hợp pháp hóa chủ quyền, quyền kiểm soát và giám sát của Iran đối với eo biển trên, đồng thời tạo nguồn thu ngân sách.

Nguy cơ vi phạm luật quốc tế

Động thái của Iran đã vấp phải phản ứng gay gắt từ khu vực và quốc tế. Ông Sultan al-Jaber, lãnh đạo Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi, gọi việc “vũ khí hóa” Eo biển Hormuz là khủng bố kinh tế, cảnh báo hành động này sẽ khiến toàn thế giới phải trả giá thông qua chi phí nhiên liệu và sinh hoạt tăng cao.

Các chuyên gia pháp lý cũng cho rằng cách tiếp cận của Iran có thể vi phạm Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển, vốn quy định quyền qua lại vô hại đối với tàu thuyền dân sự. Nhà sử học hàng hải Sal Mercogliano nhận định không có cơ sở pháp lý nào cho việc dựng trạm thu phí trên tuyến hàng hải quốc tế.

Tổng thư ký Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh cũng lên án việc thu phí là hành vi xâm phạm luật quốc tế.

Diễn biến tại Eo biển Hormuz cho thấy nguy cơ leo thang không chỉ về quân sự mà còn về kinh tế, khi một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới đang bị đặt dưới sự kiểm soát ngày càng chặt chẽ của Iran.

Bảo Hân/Báo Tin tức và Dân tộc