Hướng tới một Thủ đô thông minh, sạch và phát triển bền vững trong tương lai

Xe điện với nhiều ưu điểm, tiện lợi nên ngày càng hiện diện nhiều trong đời sống hàng ngày của người dân. (Ảnh: Hoàng Hiếu/TTXVN)

Nhằm cụ thể hóa các mục tiêu bảo vệ môi trường và phát triển đô thị bền vững, thành phố Hà Nội đang khẩn trương hoàn thiện Đề án “Vùng phát thải thấp trong vành đai 1, thành phố Hà Nội.”

Việc thiết lập vùng phát thải thấp được xem là bước đi mang tính đột phá, không chỉ nhằm kiểm soát tình trạng ô nhiễm không khí đang ngày càng nhức nhối tại khu vực trung tâm, mà còn là đòn bẩy thúc đẩy lộ trình chuyển đổi giao thông xanh, hướng tới một Thủ đô thông minh, sạch và phát triển bền vững trong tương lai.

Yêu cầu cấp bách từ thực tiễn và lộ trình thận trọng

Trong những năm gần đây, chất lượng môi trường không khí trên địa bàn thành phố Hà Nội có nhiều thời điểm suy giảm rõ rệt, đặc biệt tại khu vực trung tâm đô thị nơi tập trung mật độ dân cư cao, lưu lượng giao thông lớn và nhiều hoạt động kinh tế-xã hội đan xen.

Theo các kết quả nghiên cứu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường thực hiện trong các năm 2023-2025, hoạt động giao thông vận tải đóng góp 25% tỷ lệ bụi mịn PM2.5 trên địa bàn Thành phố.

Tuy nhiên, theo số liệu kiểm kê nguồn thải nội tại, riêng trong khu vực nội thành, tỷ lệ nguồn trực tiếp từ hoạt động giao thông lên tới 59%, cùng với đó là bụi đường và hoạt động xây dựng chiếm 28%.

Đáng chú ý, theo nghiên cứu định lượng của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB, 2025) thực hiện tại khu vực Vành đai 1, giao thông đường bộ là nguồn phát thải chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng phát thải bụi mịn PM2.5, với cơ cấu đóng góp cụ thể gồm: xe môtô, xe gắn máy chiếm 43,4%; xe buýt chiếm 30,7%; phương tiện vận tải hạng nhẹ chiếm 20,4%; ôtô dưới 9 chỗ chiếm hướng tới một Thủ đô thông minh, sạch và phát triển bền vững trong tương lai 5,5%.

Tổng công ty Vận tải Hà Nội đưa vào vận hành, khai thác thêm hàng loạt các phương tiện xe buýt điện. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Đánh giá về tầm quan trọng của Đề án “Vùng phát thải thấp trong vành đai 1, thành phố Hà Nội”, Phó Chủ tịch Hội đồng Nhân dân Thành phố Phạm Thị Thanh Mai nhấn mạnh đề án vùng phát thải thấp là nội dung mới, phức tạp, có tác động rộng tới đời sống người dân, hoạt động sản xuất, kinh doanh và tổ chức không gian đô thị.

Do vậy, cần làm rõ phạm vi, đối tượng và lộ trình triển khai vùng phát thải thấp; xây dựng cơ chế, chính sách khả thi; đồng thời xác định rõ trách nhiệm các cơ quan và cơ chế phối hợp thực hiện.

Vành đai 1 là khu vực lõi trung tâm của Thủ đô, tập trung nhiều cơ quan hành chính của Trung ương và của thành phố, khu dân cư, di tích lịch sử, trường học, bệnh viện và các hoạt động dịch vụ-thương mại.

Việc triển khai các giải pháp kiểm soát phát thải tại khu vực trung tâm, từng bước hạn chế các phương tiện phát thải cao, thúc đẩy sử dụng phương tiện giao thông sạch và giao thông công cộng là yêu cầu cấp thiết nhằm cải thiện chất lượng không khí, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và phát triển đô thị bền vững.

Đây cũng là tiền đề cho lộ trình chuyển đổi giao thông xanh, phù hợp với định hướng phát triển Thủ đô Hà Nội theo hướng “xanh-thông minh-bền vững”, đồng thời góp phần thực hiện các cam kết của Việt Nam về giảm phát thải khí nhà kính và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Để đảm bảo tính khả thi, hài hòa giữa yêu cầu bảo vệ môi trường với nhu cầu đi lại, sinh hoạt và phát triển kinh tế của người dân, thành phố đã vạch ra một lộ trình triển khai theo 3 giai đoạn cụ thể.

Giai đoạn 1 dự kiến (từ ngày 01/7/2026 đến 31/12/2026) sẽ triển khai thí điểm tại vùng lõi thuộc phường Hoàn Kiếm. Vùng lõi này có diện tích 0,5km2, chu vi 3,5km, bao gồm 11 tuyến phố bao quanh: Tràng Tiền, Hàng Khay, Lê Thái Tổ, Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Buồm, Mã Mây, Hàng Bạc, Hàng Mắm, Nguyễn Hữu Huân, Lý Thái Tổ với dân số khoảng 20.000 người.

Cùng với đó là một "vùng đệm" bao quanh giới hạn bởi các đường Hàng Đậu, Phùng Hưng, Tràng Thi, Hàng Khay, Tràng Tiền, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật trở vào trong khu vực phố cổ, với diện tích 1,65 km2.

Giai đoạn 2 (từ ngày 01/01/2027 đến 31/12/2027) sẽ tiến hành mở rộng khu vực thí điểm tại phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam. Phạm vi lúc này được mở rộng lên 3,6km2, chu vi 8,3km, bao gồm 14 tuyến phố bao quanh: Nguyễn Du, Hàn Thuyên, Trần Hưng Đạo, Trần Khánh Dư, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Hàng Đậu, Cửa Đông, Lý Nam Đế, Tôn Thất Thiệp, Điện Biên Phủ, Hàng Bông, Cửa Nam, Lê Duẩn. Quy mô dân số chịu tác động khoảng 136.947 người.

Giai đoạn 3 (từ ngày 01/01/2028 đến 31/12/2029) sẽ chính thức triển khai mở rộng vùng phát thải thấp toàn bộ khu vực trong Vành đai 1. Khu vực này có diện tích 26,07km2, chu vi 25km, với dân số khoảng 625.000 người. Phạm vi gồm 9 phường được bao quanh bởi các tuyến: Hoàng Cầu, Đê La Thành Ô Chợ Dừa, Xã Đàn, Đại Cồ Việt, Trần Khát Chân, Nguyễn Khoái, Trần Khánh Dư, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Yên Phụ, Nghi Tàm, Âu Cơ, An Dương Vương, Lạc Long Quân, Bưởi, Cầu Giấy.

Để đảm bảo tính công khai, minh bạch và tiếp thu ý kiến rộng rãi từ cộng đồng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Minh Tấn đã ký văn bản đề nghị các đơn vị bao gồm Ủy ban nhân dân 9 phường liên quan, niêm yết công khai dự thảo Đề án tại trụ sở trong thời hạn 10 ngày và thông báo cho Tổ dân phố được biết để người dân tham gia đóng góp ý kiến.

Các ý kiến góp ý sẽ là cơ sở quan trọng để Sở Nông nghiệp và Môi trường tổng hợp, báo cáo Ủy ban nhân dân Thành phố và Hội đồng nhân dân Thành phố xem xét.

Kiểm soát phát thải, bảo đảm chuyển đổi khả thi trong thực tiễn

Để hiện thực hóa các mục tiêu của vùng phát thải thấp, Hà Nội không chỉ áp dụng các biện pháp hành chính để hạn chế phương tiện cá nhân, mà còn tập trung phát triển hệ thống hạ tầng giao thông xanh, ứng dụng công nghệ giám sát thông minh và đặc biệt là ban hành các chính sách hỗ trợ tài chính thiết thực cho người dân.

Về biện pháp kiểm soát phương tiện, theo dự thảo Đề án “Vùng phát thải thấp trong vành đai 1, thành phố Hà Nội” trong giai đoạn 1 (từ 01/7/2026), xe môtô, xe gắn máy sử dụng nhiên liệu hóa thạch hoạt động kinh doanh trên nền tảng phần mềm ứng dụng hỗ trợ kết nối vận tải sẽ bị cấm lưu thông hoàn toàn trong vùng phát thải thấp.

Hành khách lên xe buýt điện tại đường Cầu Giấy. (Ảnh: Hoàng Hiếu/TTXVN)

Đối với xe máy cá nhân thông thường, thành phố khuyến khích chuyển đổi phương tiện và bước đầu hạn chế lưu thông trong các khung giờ: Từ 18 giờ đến 24 giờ thứ 6, và từ 6 giờ đến 24 giờ các ngày thứ 7, Chủ nhật.

Từ giai đoạn 2 trở đi, xe môtô, xe gắn máy phải đạt mức 3 của QCVN 99:2025/BNNMT mới được phép lưu thông.

Đối với xe ôtô sử dụng nhiên liệu hóa thạch, các loại xe tải thông dụng có khối lượng toàn bộ dưới 2 tấn hoặc từ 2 tấn đến dưới 3,5 tấn phải đáp ứng quy chuẩn khí thải mức 4 và chỉ được phép hoạt động ngoài giờ cao điểm hoặc hoạt động từ 21h00 đến 06h00 sáng hôm sau.

Riêng các loại xe ôtô tải có khối lượng toàn bộ trên 3,5 tấn sẽ bị cấm lưu thông hoàn toàn. Xe ôtô từ 16 chỗ trở lên (trừ xe buýt, xe đưa đón học sinh) tại khu vực các tuyến phố trong khu vực phố Cổ và khu vực xung quanh hồ Hoàn Kiếm buộc phải đạt quy chuẩn khí thải mức 4 và vẫn bị cấm lưu thông trong các khung giờ cao điểm: sáng từ 06h00' đến 9h00', chiều từ 16h00' đến 19h30' hàng ngày.

Nhằm phục vụ công tác giám sát, thành phố dự kiến lắp đặt bổ sung 22 camera AI nhận diện biển số (ANPR) ngay trong tháng 6/2026 tại các nút giao quan trọng vào khu vực thí điểm.

Các vị trí lắp đặt tập trung tại các ngã 3, ngã 4 huyết mạch như: Lý Thái Tổ giao Tràng Tiền, Nguyễn Hữu Huân giao Lò Sũ, Mã Mây giao Hàng Bạc, Hàng Đào giao Hàng Bạc, Lê Thái Tổ giao Đinh Tiên Hoàng. Dữ liệu từ hệ thống camera này sẽ được kết nối để phát hiện và xử lý vi phạm một cách tự động, minh bạch.

Song song với việc siết chặt tiêu chuẩn, thành phố đặc biệt chú trọng chuẩn bị hệ thống giao thông tĩnh và hạ tầng giao thông xanh.Cùng với đó, thành phố sẽ xây dựng nghị quyết chính sách, biện pháp, hỗ trợ chuyển đổi phương tiện giao thông sử dụng năng lượng sạch trên địa bàn thành phố; chính sách khuyến khích doanh nghiệp kinh doanh đầu tư các trạm/trụ sạc điện, các điểm đổi pin.

Theo kết quả lấy ý kiến của các tổ chức, cá nhân đang sinh sống, làm việc trong khu vực dự kiến triển khai vùng phát thải thấp, với 1.010 phiếu hợp lệ, cho thấy một xu hướng khá rõ: người dân và doanh nghiệp nhìn chung đồng thuận với chủ trương của Thành phố, coi đây là bước đi cần thiết để cải thiện chất lượng không khí, nhưng đồng thời cũng đặt ra nhiều yêu cầu cụ thể về lộ trình và cơ chế hỗ trợ để có thể “theo kịp” quá trình chuyển đổi.

Ghi nhận tại khu vực phố cổ và “vùng lõi” Hoàn Kiếm, nơi dự kiến thí điểm đầu tiên, đa số người dân đều bày tỏ sự ủng hộ. Chị Nguyễn Thị Lan (phố Hàng Bạc) chia sẻ không ai muốn sống trong môi trường ô nhiễm, nên việc giảm phát thải là rất cần thiết. Gia đình chị hoàn toàn ủng hộ. Nhưng thực tế hiện nay, việc di chuyển hàng ngày vẫn phụ thuộc nhiều vào xe máy. Nếu hạn chế phương tiện cá nhân mà phương tiện công cộng chưa đủ thuận tiện, đặc biệt vào buổi tối hoặc cuối tuần, thì sinh hoạt sẽ bị ảnh hưởng. Người dân rất cần một hệ thống thay thế thực sự hiệu quả trước khi siết chặt.

Bên cạnh sự đồng thuận, một số ý kiến cũng bày tỏ lo ngại về yếu tố an toàn trong quá trình chuyển đổi sang phương tiện sử dụng điện, đặc biệt sau một số vụ cháy liên quan đến pin xe điện thời gian gần đây.

Chị Lê Thu Hạnh (phố Hàng Nón, phường Hoàn Kiếm, kinh doanh dịch vụ ăn uống) bày tỏ chuyển sang xe điện để giảm phát thải là xu hướng đúng và gia đình chị hoàn toàn ủng hộ. Nhưng thực tế gần đây có những vụ cháy liên quan đến pin xe điện khiến người dân cũng không khỏi lo lắng, nhất là với nhà ở trong khu phố cổ, không gian chật hẹp, khó thoát hiểm. Nếu chuyển đổi sang xe điện mà chưa có quy chuẩn rõ ràng về an toàn phòng cháy, hệ thống sạc hay khu vực gửi xe thì người dân sẽ rất băn khoăn.

Theo chị Hạnh, để người dân yên tâm đồng hành, bên cạnh chính sách hỗ trợ chuyển đổi phương tiện, thành phố cần sớm ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật và quy định an toàn cụ thể đối với pin, trạm sạc và khu vực để xe; đồng thời sớm có phương án bố trí điểm sạc, điểm trông giữ phù hợp với đặc thù đô thị cũ.

Thị trường lao động tự do cũng ghi nhận nhiều ý kiến băn khoăn như trường hợp anh Trần Văn Hưng (phường Hai Bà Trưng) cho biết chủ trương thì rất đúng, nhưng với những người phải di chuyển liên tục như gia đình anh, việc đổi sang xe điện hoặc xe đạt chuẩn khí thải mới là cả một khoản đầu tư lớn. Nếu có chính sách hỗ trợ tốt hơn khi chuyển đổi từ xe chạy xăng sang xe điện, và cho vay ưu đãi, chắc chắn người dân sẽ hưởng ứng nhiều hơn.

Không chỉ người dân, cộng đồng doanh nghiệp trong khu vực cũng nhìn nhận rõ lợi ích lâu dài của việc hình thành vùng phát thải thấp, nhất là đối với hình ảnh đô thị và phát triển du lịch.

Tuy nhiên, bài toán chi phí và vận hành lại là thách thức không nhỏ. Ông Lê Minh Tuấn, đại diện một doanh nghiệp vận tải nhỏ tại khu vực phố cổ cho biết, giảm phát thải là xu hướng tất yếu, nhưng để chuyển đổi phương tiện, đáp ứng tiêu chuẩn khí thải hoặc chuyển sang xe điện, chi phí đầu tư ban đầu rất lớn. Nếu không có lộ trình rõ ràng và các gói hỗ trợ tín dụng đủ mạnh, doanh nghiệp nhỏ sẽ rất khó theo kịp.

Trong lĩnh vực dịch vụ, đặc biệt là lưu trú và thương mại, mối quan tâm lớn lại nằm ở khả năng duy trì dòng khách và vận chuyển hàng hóa.

Bà Phạm Thu Hà, chủ một cơ sở lưu trú trên phố Hàng Bông, gần Hồ Hoàn Kiếm chia sẻ, khách quốc tế rất quan tâm đến môi trường, nên chủ trương này chắc chắn là điểm cộng. Nhưng nếu hạn chế xe cá nhân mà chưa có giải pháp trung chuyển thuận tiện cho khách và hàng hóa thì sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến kinh doanh. Gia đình bà Thu Hà mong thành phố có phương án tổ chức giao thông hợp lý, vừa giảm phát thải, vừa đảm bảo hoạt động dịch vụ không bị gián đoạn.

Từ những ý kiến thực tế này có thể thấy, sự đồng thuận xã hội đối với chủ trương giảm phát thải là rất rõ ràng, nhưng đi kèm với đó là yêu cầu phải thiết kế chính sách một cách “mềm” và có độ trễ hợp lý.

Việc phát triển đồng bộ hệ thống giao thông công cộng, đặc biệt là xe buýt điện và hạ tầng trung chuyển; xây dựng các gói hỗ trợ tài chính, tín dụng ưu đãi; cũng như công bố sớm, minh bạch lộ trình thực hiện sẽ là những yếu tố quyết định để vùng phát thải thấp không chỉ là một chính sách đúng, mà còn là một chính sách khả thi, được người dân và doanh nghiệp chủ động tham gia và đồng hành.

Với sự kết hợp đồng bộ giữa quyết tâm chính trị từ chính quyền các cấp, lộ trình quy hoạch khoa học, và các chính sách hỗ trợ nhân văn, Đề án Vùng phát thải thấp trong Vành đai 1 được kỳ vọng sẽ tạo ra bước chuyển biến căn bản.

Đến năm 2030, Hà Nội đặt mục tiêu giảm khoảng 30% lượng phát thải CO, NO2 và 20% lượng phát thải bụi PM2.5 trực tiếp từ hoạt động giao thông tại khu vực này, đưa nồng độ bụi mịn PM2.5 trung bình năm xuống dưới 40 µg/m3.

Đây là cam kết mạnh mẽ của Thủ đô trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng, kiến tạo một không gian đô thị đáng sống, xanh, sạch và bền vững, góp phần cùng cả nước thực hiện thành công các mục tiêu ứng phó với biến đổi khí hậu toàn cầu./.

(TTXVN/Vietnam+)