Hướng đi xanh cho ngành chăn nuôi

Chuyển biến từ nhận thức

Trung bình mỗi ngày, các trang trại đại gia súc và gia cầm trên địa bàn tỉnh thải ra hàng trăm tấn chất thải rắn và hàng nghìn mét khối nước thải. Nếu chỉ xử lý theo phương pháp truyền thống như hồ lắng hay hầm biogas cỡ nhỏ, nguy cơ ô nhiễm nguồn nước và không khí tại các khu vực lân cận rất lớn. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách: Phải thay đổi tư duy quản lý chất thải, chuyển từ "xử lý cuối đường ống" sang "đóng vòng chu trình" theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Hợp tác xã (HTX) sản xuất, chế biến thực phẩm an toàn Sáng Nhung, xã Đông Thọ là một đơn vị đi đầu trong lĩnh vực nông nghiệp sạch tại Tuyên Quang. Hiện nay, HTX đang triển khai dự án đầu tư nhà xưởng xử lý chất thải, sản xuất phân hữu cơ vi sinh 40 tấn/ngày, dây chuyền chế biến thức ăn chăn nuôi 30 tấn/ngày, nhà xưởng giết mổ 120 con/ngày và chế biến sản phẩm từ thịt lợn 12 tấn/ngày. Anh Nguyễn Ngọc Sáng, Giám đốc HTX cho biết: Nhờ “bắt tay” chiến lược với Công ty COVEKA của Hàn Quốc, một nhà máy phân bón hữu cơ công nghệ cao quy mô 10.000 tấn/năm đã mọc lên. Toàn bộ nguồn phân bón này quay trở lại nuôi dưỡng, bón cho các vùng cây đặc sản chủ lực của tỉnh như chè, bưởi, chanh và cho kết quả vượt trội. Chất thải nuôi lợn quay vòng nuôi cây, dòng tiền từ cây quay lại mở rộng chuồng trại.

Dây chuyền sản xuất phân bón hữu cơ đang được Hợp tác xã sản xuất, chế biến thực phẩm an toàn Sáng Nhung, xã Đông Thọ vận hành.

Trên địa bàn xã Bằng Lang có trên 800 hộ chăn nuôi, tổng đàn gia súc, gia cầm tương đối lớn với trên 1.500 con trâu, bò; gần 6.000 con lợn và hàng trăm nghìn con gia cầm. Đa số người dân xã Bằng Lang duy trì hình thức chăn nuôi lợn quy mô nhỏ và vừa. Tuy nhiên, phần lớn chưa xử lý chất thải đúng cách, thường xả trực tiếp ra ao, vườn, gây ô nhiễm nguồn đất, nước, không khí, ảnh hưởng đến sức khỏe của chính người chăn nuôi và cộng đồng xung quanh. Tại xã đã triển khai dự án “Năng lượng xanh từ chăn nuôi” bằng cách lắp đặt bể biogas cho các hộ nuôi lợn. Đây là giải pháp hữu hiệu, giúp thu gom và xử lý chất thải chăn nuôi, nhằm giảm thiểu mùi hôi, tiêu diệt mầm bệnh và cải thiện cảnh quan tự nhiên. Với tính thiết thực, khả thi cao, dự án đã đạt giải trong Cuộc thi “Những người tạo thay đổi” do Tổ chức Good Neighbors International và Ngân hàng NongHyup (Hàn Quốc) phối hợp tổ chức. Thông qua nguồn hỗ trợ 70 triệu đồng, dự án đã triển khai, lắp đặt bể biogas cho 7 hộ chăn nuôi lợn tại địa phương, mỗi chuồng nuôi có số lượng từ 10 - 20 con. Sau 2 tháng sử dụng, các hộ dân đã thấy rõ lợi ích về kinh tế, môi trường. Anh Hoàng Văn Hoan, thôn Khun, xã Bằng Lang chia sẻ: Số tiền hỗ trợ hơn 9 triệu đồng, anh làm được bể biogas dung tích 12 m3. Với việc duy trì đàn lợn liên tục, gia đình có đủ gas dùng hằng ngày, nếu so với giá hiện tại 400 nghìn đồng/bình gas thì cũng đỡ một khoản chi tiêu không nhỏ.

Trang trại chăn nuôi bò vỗ béo của Hợp tác xã (HTX) Hoàng Thức xã Yên Nguyên hiện đang duy trì quy mô khá lớn với trên 250 con/lứa. Ý thức được áp lực từ khối lượng chất thải phát sinh mỗi ngày, HTX đã chủ động tìm lời giải bằng mô hình kinh tế tuần hoàn. Chị Nguyễn Thị Uyên, Giám đốc HTX cho biết, toàn bộ lượng phân bò được thu gom bài bản để nuôi giun quế, sau đó nguồn giun này được tận dụng làm thức ăn giàu dinh dưỡng nuôi lươn thương phẩm. Khép kín chu trình này không chỉ giúp trang trại tối ưu hóa chi phí, gia tăng chuỗi giá trị trên cùng một diện tích, mà còn minh chứng cho tư duy trách nhiệm, chủ động tìm giải pháp giảm tải cho môi trường của người chăn nuôi địa phương.

Vẫn còn nhiều khó khăn

Theo số liệu của Chi cục Bảo vệ Môi trường, toàn tỉnh hiện có 38 trang trại chăn nuôi quy mô lớn. Áp lực từ các cơ sở này lên môi trường là không hề nhỏ, bởi lẽ ô nhiễm chăn nuôi luôn có tính chất tích tụ và diễn tiến rất âm thầm. Nếu không được kiểm soát và giám sát tốt, môi trường ô nhiễm sẽ phát sinh, phát tán các dịch bệnh nguy hiểm, gây bức xúc cho cộng đồng.

Giám đốc HTX Hợp tác xã Hoàng Thức, xã Yên Nguyên Nguyễn Thị Uyên thẳng thắn, thực tế dù chất thải chăn nuôi đã được thu gom làm nguyên liệu tái sản xuất rất tốt, nhưng một quy trình tuần hoàn nội bộ quy mô HTX vẫn khó lòng khống chế hoàn toàn được nguy cơ ô nhiễm không khí, nguồn nước…

Không riêng những mô hình quy mô vừa, ngay cả các trang trại chăn nuôi bò sữa, lợn thịt quy mô công nghiệp tại các khu vực trọng điểm như Sơn Dương, Mỹ Lâm, Đông Thọ… cũng đang đối mặt với bài toán môi trường. Tại đây, các doanh nghiệp và tập đoàn lớn đã đổ nguồn lực đầu tư rất lớn vào hệ thống xử lý chất thải hiện đại, từ hầm biogas quy mô khổng lồ, hệ thống ép tách phân cho đến các hồ sinh học nhiều tầng nấc.

GS.TS Trần Thị Thu Hà, Viện trưởng Viện Lâm nghiệp và Phát triển bền vững, Đại học Thái Nguyên nhận định: Tại Tuyên Quang việc phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn trong chăn nuôi gắn với liên kết tiêu thụ sản phẩm vẫn còn một số hạn chế. Điển hình như việc các mô hình chăn nuôi tuần hoàn được áp dụng nhưng chưa thực sự đồng bộ và hiệu quả chưa cao, phương thức này hiện mới chỉ áp dụng đồng bộ tại mô hình trang trại tổng hợp. Chăn nuôi quy mô nông hộ ở các vùng nông thôn vẫn chiếm tỷ lệ cao, hệ thống chuồng trại tận dụng, không đồng bộ, hạn chế về kiến thức khoa học để áp dụng vào thực tiễn nên việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật, quy trình chăn nuôi an toàn sinh học, chăn nuôi tuần hoàn, VietGAP vẫn còn khó thực hiện đồng bộ...

Dự án “Năng lượng xanh từ chăn nuôi” tại xã Bằng Lang lắp đặt bể biogas cho các hộ nuôi lợn.

Xu hướng tất yếu

Theo tính toán kinh tế, mô hình nông nghiệp tuần hoàn giúp người nông dân gia tăng thu nhập từ 15% đến 30% so với phương thức truyền thống. Đặc biệt, các sản phẩm đầu ra luôn sạch, hữu cơ, dễ dàng chinh phục xu hướng tiêu dùng xanh và chiếm lĩnh phân khúc giá cao.

UBND tỉnh Tuyên Quang đã ban hành kế hoạch quan trắc, cảnh báo và giám sát môi trường phục vụ quản lý ngành nông nghiệp và môi trường trong lĩnh vực chăn nuôi trên địa bàn tỉnh, giai đoạn 2026 - 2030. Mục tiêu trọng tâm của kế hoạch là chủ động quan trắc, giám sát chặt chẽ chất thải tại các khu vực chăn nuôi tập trung. Qua đó, không chỉ phục vụ đắc lực cho công tác quản lý nhà nước, chỉ đạo sản xuất và kiểm soát ô nhiễm để hướng tới sự phát triển bền vững, mà còn sẵn sàng chia sẻ dữ liệu cho mạng lưới quan trắc môi trường của tỉnh và quốc gia. Mới đây, Ủy ban nhân dân tỉnh Tuyên Quang đã ban hành kế hoạch triển khai thực hiện Chương trình hành động số 35-CTr/TU ngày 02/02/2026 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy về thực hiện Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Tuyên Quang hướng tới xây dựng hệ thống năng lượng hiện đại, thông minh, linh hoạt, dựa trên nền tảng năng lượng tái tạo, phát triển đồng bộ với kinh tế số và kinh tế tuần hoàn, góp phần đưa tỉnh trở thành địa phương phát triển, có thu nhập cao trong khu vực Trung du và miền núi Bắc Bộ.

Đồng chí Trịnh Văn Bình, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: Kế hoạch giai đoạn 2026 - 2030 chính là chìa khóa để thay đổi căn bản phương thức quản lý: Chuyển từ chạy theo giải quyết sự cố sang chủ động phòng ngừa và cảnh báo sớm. Sở đang xây dựng kế hoạch phối hợp cùng các địa phương rà soát các trang trại chăn nuôi quy mô nhằm triển khai đồng bộ các giải pháp mang tính bước ngoặt.

Kinh tế tuần hoàn chăn nuôi đang đóng góp trực tiếp vào mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính (Net Zero) của quốc gia. Những dòng chất thải từng bị coi là gánh nặng, qua bàn tay và tư duy đột phá của con người, đã thực sự hóa thân thành dòng điện, thành ngọn lửa sưởi ấm cho cuộc sống đồng bào vùng cao, kiến tạo nên một bản hợp âm xanh bền vững cho mảnh đất xứ Tuyên. Đây là hướng đi bền vững, góp phần thực hiện thành công tái cơ cấu ngành chăn nuôi của tỉnh.

Bài, ảnh: Lê Duy

Bước đột phá chiến lược

GS.TSKH Trương Quang Học Chủ tịch Hội đồng khoa học, Viện Tài nguyên môi trường, Đại học Quốc gia Hà Nội

Phát triển mô hình chăn nuôi bền vững theo chuỗi tái tạo thành năng lượng sạch tại Tuyên Quang là một bước đột phá chiến lược, giải quyết triệt để bài toán kinh tế - môi trường. Hiệu quả lớn nhất của mô hình này nằm ở khả năng khép kín vòng tuần hoàn chất thải. Việc ứng dụng công nghệ biogas hiện đại không chỉ xử lý tối đa lượng chất thải chăn nuôi khổng lồ, nguồn phát thải khí methane (CH4) độc hại mà còn biến chúng thành nguồn năng lượng sạch (điện sinh khối, khí đốt). Điều này giúp các trang trại tự chủ một phần năng lượng, giảm chi phí vận hành và hạ thấp đáng kể lượng carbon chăn nuôi ở địa phương. Bên cạnh đó, phụ phẩm sau biogas (chất thải tuần hoàn) được tận dụng làm phân bón hữu cơ giàu dinh dưỡng cho cây ăn quả, quá trình này giúp cải tạo độ phì nhiêu của đất, giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học, từ đó bảo vệ nguồn nước ngầm khu vực miền núi, đảm bảo sức khỏe và tạo sinh kế cho người dân.

"Chìa khóa" nâng tầm cạnh tranh cho doanh nghiệp

Ông Nguyễn Hữu Thập Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh

Kinh tế tuần hoàn trong chăn nuôi không chỉ là giải pháp cứu cánh cho môi trường mà chính là chìa khóa nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp. Việc ứng dụng công nghệ biến chất thải thành năng lượng sinh học và phân bón hữu cơ giúp tối ưu hóa chi phí đầu vào, tạo ra chuỗi giá trị thặng dư lớn.

Tuy nhiên, để xu hướng này lan tỏa đồng bộ, cộng đồng doanh nghiệp đang vấp phải rào cản lớn về nguồn vốn đầu tư công nghệ ban đầu và những vướng mắc trong quy hoạch quỹ đất cho trang trại khép kín.

Thời gian tới, Hiệp hội cam kết làm cầu nối liên kết chặt chẽ các doanh nghiệp chăn nuôi, trồng trọt và công nghệ. Đồng thời, chúng tôi mong muốn sớm có các chính sách đột phá về tín dụng xanh và tháo gỡ điểm nghẽn đất đai, giúp doanh nghiệp vững tin đầu tư, đưa ngành chăn nuôi Tuyên Quang phát triển xanh, hiện đại và bền vững.

Tạo giá trị kép

Ông Thượng Thái Cát Giám đốc Hợp tác xã Cát Lý, xã Thuận Hòa

Kinh tế tuần hoàn đang mở ra hướng phát triển mới cho ngành chăn nuôi khi vừa giải quyết bài toán môi trường, vừa gia tăng hiệu quả kinh tế. Đối với chăn nuôi quy mô lớn, bên cạnh nâng cao năng suất, mở rộng quy mô đàn vật nuôi còn có bài toán giải quyết hiệu quả vấn đề môi trường. Nếu không xử lý tốt chất thải, chi phí khắc phục ô nhiễm rất lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sản xuất và tính bền vững của ngành chăn nuôi.

Hiện nay, Hợp tác xã duy trì đàn 4.000 con bò, liên kết với khoảng 1.300 hộ dân và mỗi năm cung ứng trên 77 tấn thịt tươi cho thị trường trong và ngoài tỉnh. Từ thực tiễn hoạt động, tôi nhận thấy mô hình kinh tế tuần hoàn là hướng đi phù hợp. Chất thải chăn nuôi sau khi được xử lý bằng các giải pháp sinh học và công nghệ phù hợp có thể trở thành nguồn phân bón hữu cơ phục vụ sản xuất nông nghiệp, góp phần giảm chi phí đầu vào cho người dân. Đồng thời, môi trường chăn nuôi được cải thiện rõ rệt, hạn chế phát sinh dịch bệnh, nâng cao chất lượng đàn vật nuôi.

Khi các khâu được tổ chức đồng bộ, giá trị gia tăng của sản phẩm được nâng lên, người chăn nuôi có đầu ra ổn định hơn, giảm thiểu rủi ro trước biến động của thị trường. Hợp tác xã mong muốn tiếp tục có thêm cơ chế hỗ trợ ứng dụng khoa học công nghệ, đầu tư hệ thống xử lý chất thải tập trung, khuyến khích sản xuất phân bón hữu cơ và phát triển các chuỗi liên kết bền vững.

Biến chất thải thành tài nguyên

Đồng chí Hoàng Văn Chiển Cán bộ khuyến nông Trung tâm dịch vụ công xã Thượng Nông

Những năm gần đây, xã đẩy mạnh tuyên truyền, khuyến khích người dân áp dụng các mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất nông nghiệp. Nhiều hộ chăn nuôi sử dụng hầm biogas, đệm lót sinh học để xử lý chất thải, biến phụ phẩm và phân chuồng thành nguồn năng lượng sạch, phân bón hữu cơ phục vụ sản xuất. Cách làm này vừa giảm ô nhiễm môi trường, vừa tiết kiệm chi phí, nâng cao hiệu quả kinh tế cho người dân.

Thực tế cho thấy, chất thải và phụ phẩm nông nghiệp hoàn toàn có thể trở thành nguồn tài nguyên có giá trị nếu được khai thác hợp lý. Tuy nhiên, các mô hình tuần hoàn hiện vẫn chủ yếu tập trung ở những hộ chăn nuôi quy mô lớn. Để kinh tế tuần hoàn phát triển sâu rộng hơn, cần tiếp tục hỗ trợ người dân về quy hoạch, đất đai, kỹ thuật và nguồn vốn.