Hướng đến chuyển đổi từ 'Văn hóa đọc' sang 'Văn hóa tri thức số'

Hướng dẫn nêu rõ việc triển khai nhằm hình thành và phát triển thói quen, kỹ năng đọc; kích thích nhu cầu tự  học, tự đọc của mọi tầng lớp nhân dân (đặc biệt là thanh thiếu niên, nhi đồng và người dân vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa). Biến việc đọc sách từ hoạt động phong trào thành một nhu cầu tự thân hằng ngày.

Ảnh minh họa

Bảo đảm quyền tiếp cận tri thức và sự bình đẳng: Rút ngắn khoảng cách về thụ hưởng văn hóa và tri thức giữa thành thị và nông thôn. Đảm bảo mọi người dân, không phân biệt thành phần xã hội đều có cơ hội tiếp cận sách, tài liệu số một cách dễ dàng và miễn phí (hoặc với chi phí thấp nhất).

Xây dựng xã hội học tập, nâng cao dân trí, phát triển tư duy, khả năng sáng tạo và bồi đắp nhân cách cho thế hệ trẻ. Đây là nền tảng cốt lõi để xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước trong kỷ nguyên số.

Phát triển hệ sinh thái văn hóa đọc hiện đại, từng bước chuyển đổi số ngành thư viện; kết hợp hài hòa giữa không gian đọc truyền thống (sách giấy) và không gian đọc trực tuyến (sách số, sách nói), tạo ra môi trường tương tác linh hoạt cho cộng đồng.

Việc thực hiện hướng đến năm 2030, xây dựng và phát triển thói quen, kỹ năng đọc sách và nâng cao khả năng tiếp cận, sử dụng thông tin, tri thức của người dân thông qua hạ tầng số và các không gian đọc linh hoạt; xây dựng một hệ sinh thái tri thức mở, hiện đại và bình đẳng, nơi việc đọc không chỉ là tiếp nhận thông tin mà là nền tảng để tự học tập suốt đời. Tỷ lệ người dân đọc sách thường xuyên đạt 80%.

Định hướng đến năm 2045, chuyển đổi từ Văn hóa đọc sang Văn hóa tri thức số. Các chỉ tiêu phát triển thư viện và văn hóa đọc được duy trì và phát huy. Xây dựng mạng lưới thư viện số đảm bảo khả năng tích hợp, liên thông, chia sẻ dữ liệu số.

Thư viện, không gian đọc được thiết kế mở, thân thiện và linh hoạt. Thư viện trở thành Trung tâm sáng tạo và kết nối tri thức. Người dân có thói quen đọc, kỹ năng tiếp cận, sử dụng thông tin, tư duy phản biện và thẩm định nguồn tin.

Đối với xây dựng Chương trình văn hóa đọc trong cộng đồng, các bộ, ngành Trung ương và địa phương chủ động rà soát, đánh giá và quyết định việc xây dựng Chương trình văn hóa đọc trong cộng đồng phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của bộ, ngành, tình hình thực tiễn tại địa phương.

Khi xây dựng Chương trình này cũng cần kế thừa những kết quả đã đạt được trong triển khai thực hiện Đề án Phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng giai đoạn 2017-2025; bổ sung các nội dung mới phù hợp với tình hình thực tiễn và xu thế phát triển của xã hội.

Việc xây dựng Chương trình văn hóa đọc trong cộng đồng phải được chi tiết theo các giai đoạn phù hợp với điều kiện thực tế của từng bộ, ngành Trung ương và địa phương. Mỗi bộ, ngành Trung ương và địa phương có thể xác định các chỉ tiêu cụ thể của mình; xác định các nhiệm vụ trọng tâm xây dựng lộ trình triển khai và kiểm tra, giám sát việc thực hiện Chương trình.

Gắn việc phát triển văn hóa đọc với việc triển khai các chương trình, đề án, dự án có liên quan trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục, khoa học, đổi mới sáng tạo, quốc phòng, an ninh... và gắn với việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Đẩy mạnh và nâng cao chất lượng các hoạt động phát triển văn hóa đọc nhằm đưa văn hóa đọc lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng; tối ưu hóa việc kết nối, liên thông, chia sẻ tài nguyên thông tin giữa các thư viện trong cùng hệ thống, các thư viện ngoài hệ thống và với thư viện số quốc gia.

Đối với các địa phương, việc xây dựng Chương trình cần bảo đảm các nhóm mục đích cốt lõi là duy trì và phát triển phong trào, thói quen, kỹ năng cũng như nhu cầu đọc trong nhân dân, chú trọng vào thanh thiếu niên, học sinh, sinh viên, người cao tuổi, người khuyết tật và các nhóm đối tượng đặc thù tại địa phương. Qua đó, chương trình tạo động lực lan tỏa văn hóa đọc trong cộng đồng.

Đặc biệt, việc ưu tiên cải thiện môi trường đọc cho người dân ở vùng kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo sẽ tạo nền tảng nâng cao dân trí, phát triển khả năng tư duy, sáng tạo, giáo dục nhân cách, lối sống lành mạnh và tinh thần thượng tôn pháp luật trong cộng đồng, thúc đẩy tiến trình xây dựng xã hội học tập.

Đẩy mạnh tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của các cấp, các ngành và toàn dân về tầm quan trọng của phát triển văn hóa đọc, coi đây là một nội dung quan trọng trong sự nghiệp phát triển văn hóa, giáo dục; tăng cường công tác quản lý nhà nước của các cấp chính quyền, các cơ quan chuyên môn và sự tham gia của toàn xã hội trong công tác xây dựng và phát triển văn hóa đọc;

Đồng thời hướng tới nâng cao mặt bằng dân trí, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, tạo động lực thúc đẩy sự phát triển toàn diện về kinh tế, văn hóa và xã hội của địa phương…

Với xây dựng tủ sách cộng đồng số, tủ sách là mô hình lưu trữ, quản lý và cung cấp tài nguyên thông tin dưới dạng dữ liệu điện tử, lấy cộng đồng là trung tâm, phục vụ miễn phí hoặc dễ dàng tiếp cận cho cộng đồng thông qua kết nối Internet và các thiết bị công nghệ (điện thoại thông minh, máy tính bảng, máy tính).

Tủ sách cộng đồng số hoạt động như một “thư viện thu nhỏ trên không gian mạng”, cho phép nhiều người cùng truy cập và đọc một cuốn sách tại cùng một thời điểm, xóa bỏ khoảng cách vùng miền khi người dân ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo có thể truy cập tủ sách cộng đồng số như người dân ở khu vực đô thị.

Tùy theo điều kiện thực tế, các địa phương nghiên cứu xây dựng thí điểm tủ sách cộng đồng số nhằm phát triển văn hóa đọc, nâng cao trải nghiệm tương tác của người dân với sách; từng bước hình thành dữ liệu và nội dung số có khả năng kết nối, chia sẻ và khai thác liên thông giữa các mô hình tủ sách cộng đồng số, thư viện công cộng các cấp, cơ sở giáo dục và các nền tảng số ở địa phương.

Tiếp đến, địa phương cũng rà soát nhân rộng mô hình tủ sách cộng đồng số trong những năm tiếp theo; qua đó tối ưu hóa nguồn tài nguyên thông tin, nguồn lực đầu tư, nâng cao hiệu quả phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng và công tác quản lý thư viện trên địa bàn.

Trong xây dựng mô hình thư viện mở, hướng dẫn nêu rõ các địa phương nghiên cứu, đổi mới hoạt động thư viện theo hướng mở rộng không gian tiếp cận và trải nghiệm sử dụng thư viện trong cộng đồng thông qua các hoạt động trưng bày, triển lãm chuyên đề, hoạt động khuyến đọc tại phố đi bộ, quảng trường, công viên, trường học, trung tâm văn hóa và các không gian công cộng phù hợp nhằm mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, văn hóa đọc của người dân.

Tùy theo điều kiện thực tế, các bộ, ngành và địa phương có thể từng bước phát triển các dịch vụ thông tin - thư viện trên không gian số và không gian tương tác trực tuyến.

Các thư viện xây dựng chuyên trang, nền tảng số giới thiệu các triển lãm số, tổ chức các câu lạc bộ đọc sách online, hội thảo chuyên đề trực tuyến, các buổi hướng dẫn kỹ năng thông tin... Ưu tiên tổ chức các hoạt động tương tác với sách và văn hóa đọc cho thanh thiếu niên, học sinh, sinh viên.

Liên quan đến xây dựng không gian đọc linh hoạt, các tổ chức, cá nhân và cộng đồng vận hành hoạt động của không gian đọc theo nguyên tắc tự quản, tự chịu trách nhiệm; không gian đọc được hỗ trợ, hướng dẫn về chuyên môn, nghiệp vụ và được tạo điều kiện tiếp nhận tài nguyên thông tin, tiện ích thư viện luân chuyển từ thư viện công cộng trên địa bàn.

Cùng với sự gia tăng nhu cầu sử dụng thư viện, các không gian đọc ở cơ sở cũng cần chuyển dịch từ không gian đọc sách truyền thống (đọc sách, mượn - trả sách) sang không gian đọc linh hoạt theo hướng không gian đọc sách kết hợp nhiều hoạt động, với phương châm lấy người sử dụng làm trung tâm với trọng tâm hướng đến cộng đồng.

Không gian đọc linh hoạt bảo đảm tính linh hoạt cao với nội thất thường là bàn ghế di động, có thể sắp xếp lại dễ dàng để biến đổi không gian từ phòng đọc yên tĩnh thành nơi tổ chức hội thảo, triển lãm, giao lưu nghệ thuật hoặc sinh hoạt cộng đồng.

Các không gian đọc linh hoạt trong cộng đồng giúp phát triển năng lực tự học và tư duy sáng tạo thông qua môi trường đọc đa dạng (từ yên tĩnh đến thảo luận nhóm, không gian công nghệ) giúp người sử dụng phát triển khả năng tự nghiên cứu, làm việc nhóm và sáng tạo nội dung.

Không gian đọc linh hoạt có thể thiết kế bao gồm: Không gian đọc riêng hoặc không gian chung theo nhóm; trang thiết bị, tiện ích; sự hỗ trợ của người làm công tác thư viện, cộng tác viên hoặc tình nguyện viên; tăng cường hoạt động khuyến đọc, dịch vụ trải nghiệm, tương tác với sách hoặc đa dịch vụ trong một không gian mở, liên kết với cộng đồng.

Bộ VHTTDL yêu cầu việc triển khai hướng dẫn phải bảo đảm đồng bộ, thiết thực, hiệu quả, phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương, đơn vị; phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của các cấp, các ngành; tăng cường phối hợp liên ngành; đẩy mạnh xã hội hóa, huy động tối đa các nguồn lực hợp pháp; gắn kết chặt chẽ với quá trình chuyển đổi số, đổi mới phương thức tổ chức hoạt động nhằm nâng cao chất lượng phục vụ Nhân dân.

Nghiêm túc quán triệt sâu sắc phương châm Bộ hướng dẫn - Sở đồng hành - Địa phương vào cuộc - Vì một sứ mệnh chung và Rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời gian, rõ phân cấp và rõ kết quả, kiên quyết chấn chỉnh tình trạng né tránh, đùn đẩy, làm hình thức.

ĐÌNH TOÁN; ảnh: THIÊN NGÂN