Hơn nửa thế kỷ giữ 'quốc bảo' sâm

Giữa tháng 3/2026, khi sâm Ngọc Linh bắt đầu “thức giấc” sau mùa ngủ đông, đâm chồi, ra lá và chuẩn bị trổ hoa, chúng tôi gặp dược sĩ Đào Kim Long trong một chương trình hướng nghiệp dành cho đoàn viên, thanh niên ở xã Tu Mơ Rông, tỉnh Quảng Ngãi. Ở tuổi xưa nay hiếm, giọng nói ông vẫn sang sảng, và ánh mắt đầy nhiệt huyết khi nhắc về loài sâm gắn bó gần trọn cuộc đời mình.

Dược sĩ Đào Kim Long (giữa) - người tìm ra quốc bảo sâm Ngọc Linh.

Hành trình tìm cây thuốc giữa chiến tranh

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày ông cùng đồng đội băng rừng lên đỉnh Ngọc Linh tìm cây thuốc cứu thương bệnh binh, nhưng ký ức về những năm tháng ấy vẫn còn nguyên vẹn. Ông nhớ rất rõ bối cảnh đầu thập niên 1970, khi chiến trường miền Trung chìm trong bom đạn. Sốt rét ác tính trở thành nỗi ám ảnh với bộ đội và người dân ở các vùng căn cứ. Một yêu cầu cấp bách được Ban Dân y Khu V đặt ra: Phải tìm bằng được nguồn dược liệu tại chỗ để cứu người.

Năm 1971, khi đang là giảng viên Đại học Dược Hà Nội, dược sĩ Đào Kim Long cùng 13 đồng nghiệp, trong đó có 9 sinh viên mới ra trường, bắt đầu hành trình đi tìm dược liệu. Giữa năm 1972, tại hội nghị dược khu vực Trung Trung Bộ, ông đưa ra nhận định: ở miền Trung, muốn tìm sâm phải lên núi Ngọc Linh - nơi có độ cao trên dưới 2.000m. Nhận định ấy nhanh chóng dẫn đến quyết định đặc biệt của Khu ủy Khu V: Thành lập đoàn lên núi Ngọc Linh tìm dược liệu quý. Dược sĩ Đào Kim Long được giao làm trưởng đoàn.

Dãy núi Ngọc Linh hùng vĩ được ví như “cổng trời” nối liền Kon Tum và Quảng Nam cũ, quanh năm mây phủ, địa hình hiểm trở và gần như chưa có dấu chân người nghiên cứu dược liệu chuyên sâu. Những chuyến đi đầu tiên là chuỗi ngày đầy gian nan. Không có bản đồ chi tiết, không thiết bị định vị, cả đoàn phải dựa vào kinh nghiệm của người dân bản địa và những dấu hiệu nhỏ giữa rừng già.

Có ngày họ đi hàng chục cây số đường rừng, lội qua suối sâu, leo vách đá dựng đứng nhưng vẫn không tìm thấy dấu vết của loài sâm quý. “Có lúc tưởng như phải bỏ cuộc. Nhưng càng khó, tôi càng muốn tìm hiểu đến cùng”, dược sĩ Đào Kim Long nhớ lại.

Khoảnh khắc lịch sử trên đỉnh Ngọc Linh

Ngày 19/3/1973, sau nhiều ngày tìm kiếm trong vô vọng, đoàn dừng chân bên một con suối nhỏ ở độ cao hơn 1.800m. Giữa lớp lá mục dày đặc, dược sĩ Đào Kim Long phát hiện một nhành cây nhỏ với những chiếc lá hình chân chim đặc trưng của họ nhân sâm.

Ông đào sâu xuống lớp đất mềm dưới gốc cây. Một củ sâm có nhiều đốt hiện ra. Cắn thử một miếng nhỏ, ông thấy vị đắng thanh rồi sau đó ngọt dịu lan dần trong miệng, rất khác với những loại dược liệu ông từng biết.

“Thời khắc chạm tay vào cây sâm, tôi chắc chắn mình vừa phát hiện một loài sâm mới, và vui như vừa tìm thấy một phần linh hồn của núi rừng. Tay tôi run lên vì xúc động”, dược sĩ Đào Kim Long nhớ lại. Loài sâm ấy sau này được đặt tên là sâm Ngọc Linh, tên khoa học là Panax vietnamensis Ha et Grushv.

Trong những năm cuối cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, sâm Ngọc Linh trở thành “liều thuốc tiên” cho nhiều chiến sĩ và người dân bị sốt rét ác tính.

Trong những năm cuối cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, sâm Ngọc Linh trở thành “liều thuốc tiên” cho nhiều chiến sĩ và người dân bị sốt rét ác tính, suy kiệt sức khỏe. Sâm được nấu thành cao hoặc pha nước uống, hỗ trợ phục hồi thể trạng.

Thời điểm được phát hiện năm 1973, thế giới ghi nhận 19 loài sâm. Sâm Ngọc Linh trở thành loài thứ 20. Theo kết quả nghiên cứu của Bộ Y tế từ năm 1978, phần thân rễ của sâm Ngọc Linh chứa 52 hợp chất saponin, trong đó có 24 cấu trúc chưa từng tìm thấy ở các loại sâm khác. Nhiều nghiên cứu cho thấy loài sâm này có tác dụng tăng cường miễn dịch, chống stress, hỗ trợ kháng viêm và chống lão hóa.

Sau phát hiện mang tính lịch sử ấy, dược sĩ Đào Kim Long tiếp tục dành nhiều năm nghiên cứu sâu hơn về đặc tính sinh học, điều kiện sinh trưởng cũng như giá trị dược tính của sâm quý Ngọc Linh. Với ông, điều quan trọng không chỉ là tìm ra sâm, mà còn là giữ được sâm cho tương lai.

Người “truyền lửa” giữa đại ngàn

Nhiều năm nay, trên đỉnh Ngọc Linh quanh năm mây phủ, dược sĩ Đào Kim Long xuất hiện giữa những vườn sâm với vai trò của một người thầy.

Nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã trồng sâm mời ông trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật cho đội ngũ lao động trẻ địa phương. “Điều tôi quan tâm nhất không phải trồng được bao nhiêu cây sâm, mà là lớp trẻ hiểu đúng và làm đúng. Sâm Ngọc Linh không phải cây trồng thông thường. Nó cần thời gian, sự kiên nhẫn và cả sự tôn trọng thiên nhiên”, ông nói.

Những chia sẻ về kinh nghiệm trồng sâm Ngọc Linh của dược sĩ Đào Kim Long trở thành bài học đắt giá cho người trồng sâm.

Những lớp học của ông không diễn ra trong phòng kín. Học viên vừa nghe hướng dẫn, vừa thực hành ngay giữa rừng. Ông chỉ cho họ cách nhận biết cây giống khỏe mạnh, cách che phủ để giữ độ ẩm, cách theo dõi sự phát triển của cây qua từng mùa và cả cách bảo vệ hệ sinh thái rừng quanh vùng trồng sâm.

Nhiều thanh niên, sau khi tham gia các khóa học, thay vì rời núi xuống thành phố tìm việc, đã quyết định ở lại quê hương, gắn bó với nghề trồng sâm, gìn giữ nguồn gen quý của đại ngàn. Điều đó khiến người dược sĩ già cảm thấy vui và tự hào hơn bất kỳ danh hiệu nào.

Hành trình của dược sĩ Đào Kim Long, vì thế, là hành trình gìn giữ một “quốc bảo” và trao lại cho những thế hệ sau.

Thanh Ba