Hơn nửa thế kỷ giữ lửa nghề hoa giấy Thanh Tiên

Tháng sáu, cái nắng gắt dội xuống xứ Huế. Có mặt tại Làng Thanh Tiên thuộc phường Dương Nỗ (TP Huế), chúng tôi nhận thấy ngôi làng này nằm ở vị trí khá đặc biệt bên bờ nam hạ lưu sông Hương, cách trung tâm thành phố Huế khoảng hơn 6km về hướng đông - bắc, phía bắc giáp thôn Mậu Tài, nam giáp Thế Vinh, đông giáp Vọng Trì, tây giáp sông Hương.

Giữa nhịp sống hối hả của những ngày hè bận rộn lao động, sản xuất, không gian bên trong căn nhà rường cổ ở làng Thanh Tiên (phường Dương Nỗ, TP Huế) của ông Trần Phú dường như ngưng đọng. Đi qua cái không khí náo nhiệt đặc trưng của những ngày giáp Tết (thời điểm mùi trầm hương thoang thoảng và hoa giấy ngũ sắc ngự trị trên bàn thờ gia tiên mỗi nhà), làng nghề giờ đây tĩnh lặng hơn. Thế nhưng, ngọn lửa đam mê trong ông Phú chưa một ngày tắt. Người đàn ông ấy vẫn ngồi đó, tỉ mẩn vót từng nan tre, vuốt từng xấp giấy, không phải để chạy đua với thương lái mùa vụ, mà để thết đãi những vị khách phương xa khao khát chạm tay vào di sản cố đô.

Sinh năm 1965, ông Trần Phú bước sang tuổi 61 với hơn 50 năm buồn vui cùng nghề làm hoa giấy. Tiếng chẻ tre lách cách của cha và đôi bàn tay nhuộm màu phẩm của thế hệ đi trước đã nuôi dưỡng cậu bé Phú từ thuở lên 7. Đến năm 15 tuổi, khi kỹ năng chín muồi, đôi tay ông đã đủ độ vững để tự mình dệt nên những đóa hoa hoàn chỉnh. Trưởng thành trong một gia đình cội rễ, ngay tại cái nôi Thanh Tiên (vùng đất của những nghệ nhân tài hoa), ông có một bệ phóng vững chãi. Dù vậy, sau nửa thế kỷ thăng trầm, ông chỉ khiêm nhường tự nhận mình là một người "trưởng thành về hoa giấy".

Nghệ nhân Trần Phú tỉ mỉ tạo nên các sản phẩm hoa giấy.

Nói về mạch ngầm gia truyền, ông Trần Phú (nghệ nhân hoa giấy truyền thống, làng Thanh Tiên) bộc bạch: “Hoa này thì đời cha làm thì đời con nối tiếp, vì cái hoa này là không có chi khó hết, chỉ có là mình dòm qua, mình ngồi trong một buổi thôi là làm được”. Lời của người thợ già nghe có vẻ nhẹ tênh, nhưng thực tế, đó là một hành trình chìm nổi mà mỗi cánh hoa đều thấm đẫm mồ hôi nhọc nhằn.

Khác với quy trình công nghiệp, hoa giấy Thanh Tiên đòi hỏi quá trình chuẩn bị vật tư kéo dài nhiều tháng. Ngay giữa mùa hè, thợ đã phải lội bụi đốn tre, chẻ lạt, phơi khô, nhuộm màu rồi đóng gói cẩn thận để tránh ẩm mốc. Lõi nụ hoa cũng phải được đẽo gọt thủ công bằng cách bẻ đọt sắn (khoai mì) về thụt lõi. Sau khi giấy và màu nhuộm sẵn sàng, phải đợi đến lúc xứ Huế chuyển mình qua mùa mưa bão, người dân mới túc tắc ngồi lại ráp nối. Mỗi loài hoa đòi hỏi một thủ pháp riêng biệt, ngốn thời gian để đạt độ hoàn mĩ.

Các sản phẩm hoa giấy hoàn chỉnh.

Ký ức của ông Phú không quên thời kỳ gian khó nhất. Thiếu vắng những phương tiện như chiếc xe đạp, mỗi sáng tinh mơ, người trong nhà phải găm hoa vào cây rơm, chia nhau đi bộ từ làng ra bến đò. Qua đò Bao Vinh, vác lên chợ Đông Ba, rồi họ lại lầm lũi đi bộ khắp các ngả chợ trong thành phố. Có những ngày lội rã rời đôi chân, bán chưa nổi 100 bông. Cực nhọc, ít người mua, đói nghèo bám riết khiến nhiều hộ gia đình dứt ruột cất đồ nghề. “Trước đây mấy năm thì họ bỏ nghề rất nhiều rồi, vì mưu sinh cuộc sống của họ không phải về hoa, họ làm nghề khác, họ làm dịp lễ Tết thôi”, ông Phú trầm ngâm.

Thế nhưng, di sản ấy không chết. Ngọn lửa nghề tưởng chừng lụi tàn khi lớp trẻ ly hương nay đã được nhen nhóm lại nhờ sự chuyển hướng sang du lịch trải nghiệm. Theo ông Trần Phú: “Cấp trên cũng quan tâm đến làng nghề cho nên Sở Du lịch cũng đưa khách, các tour du lịch về để trải nghiệm”. Từ những tour du lịch này, hoa giấy Thanh Tiên theo chân lữ khách đi khắp thế giới, đàng hoàng bước lên vị thế sứ giả văn hóa của vùng đất Cố đô.

Dù du lịch mang lại sinh khí mới, bài toán nhân sự kế thừa vẫn là nỗi trăn trở sâu hoắm của người nghệ nhân già. Ông Phú chọn cách mở lòng, không giấu nghề và sẵn sàng truyền dạy cho bất cứ ai tìm đến gõ cửa. Với ông, mỗi đóa hoa làm ra là một mật ngữ gửi gắm từ quá khứ đến tương lai, để hồn cốt làng quê mãi trường tồn qua những đôi tay biết trân quý.

Rời làng Thanh Tiên khi nắng chiều nhạt dần trên những cánh đồng, đọng lại trong tôi là hình ảnh người nghệ nhân cặm cụi giữa gian nhà cổ, xung quanh là những đóa hoa tinh xảo nằm xếp lớp trên chiếc bàn gỗ.

Nắng hạ ngoài kia dẫu gắt gỏng rồi cũng tắt, nhưng trong gian nhà ấy, một thứ ánh sáng khác vẫn bền bỉ, âm ỉ cháy qua từng nhịp thở của thời gian. Ông Trần Phú vẫn lặng lẽ "thắp lửa" cho di sản bằng thứ sự kiên trì hiếm có. Những đóa hoa giấy không hương, nhưng ngào ngạt giá trị lịch sử, là minh chứng cho sức sống ngoan cường của văn hóa Huế giữa dòng chảy vô thường của thời đại.

Trần Yến