Hồn dân tộc sáng bừng giữa trụ sở UNESCO

Khắc tranh, in tranh, tô vẽ tờ tranh bốn mùa..., người dân Đông Hồ giữ nghề, truyền nghề mộc mạc như chính chất liệu tạo nên bức tranh vậy. Họ làm như một cách báo đáp công ơn của tiền nhân và cũng là phương thức sản xuất để tăng thu nhập klhi mùa vụ nông nhàn. Người Đông Hồ giàu sáng tạo và nhiều ước mơ, song ước mơ một ngày nghề làm tranh làng mình được vinh danh là di sản thế giới thì ít người dám nghĩ đến.

Nằm ở cửa ngõ phía Đông Bắc của Thủ đô Hà Nội, tỉnh Bắc Ninh có truyền thống lịch sử, văn hiến lâu đời, nơi hội tụ kho tàng văn hóa dân gian đặc sắc. Bắc Ninh được mệnh danh là “vương quốc của lễ hội” với nhiều loại hình sinh hoạt văn hóa nghệ thuật dân gian phong phú, là “vùng đất trăm nghề” với nhiều làng nghề truyền thống tiêu biểu, nổi tiếng ở Việt Nam và trên thế giới.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh Lê Xuân Lợi trao tặng ông Ernesto Renato Ottone Ramirez, Trợ lý Tổng Giám đốc phụ trách Văn hóa của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) bức tranh “Chăn trâu thổi sáo”.

Ngoài di sản dân ca quan họ, ca trù, tín ngưỡng thờ mẫu..., Bắc Ninh còn nổi tiếng với một loại hình nghệ thuật dân gian tạo hình, đó là tranh dân gian Đông Hồ. Mỗi bức tranh được làm hoàn toàn bằng phương pháp thủ công và các nguyên liệu tự nhiên. Những giá trị đặc sắc của loại hình tranh dân gian này từ nội dung, màu sắc, nguyên liệu, cách làm,... tất cả đều phảng phất hồn quê, phong vị Kinh Bắc, đi vào cuộc sống của người dân địa phương. Năm 2013, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Năm 2017, hồ sơ cấp quốc gia về nghề tranh Đông Hồ được lập để đề nghị UNESCO đưa vào danh sách các di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Tháng 3 năm 2020, Việt Nam chính thức đệ trình UNESCO hồ sơ “Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ” để được xem xét ghi danh vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp.

Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh chỉ đạo Văn phòng UBND tỉnh, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với các cơ quan của Bộ Ngoại giao ở nước ngoài xây dựng không gian văn hóa Bắc Ninh để trưng bày, giới thiệu tranh dân gian Đông Hồ, trang phục quan họ. Tỉnh Bắc Ninh cung cấp các mẫu tranh dân gian Đông Hồ tới Văn phòng Trung ương Đảng, Văn phòng Chủ tịch nước, Văn phòng Chính phủ, Văn phòng Quốc hội, Bộ Ngoại giao... để làm quà tặng của lãnh đạo Đảng, Nhà nước trong các hoạt động đối ngoại. Nhiều sản phẩm văn hóa, quà lưu niệm, catalogue, album song ngữ lấy cảm hứng từ tranh dân gian Đông Hồ được các nghệ nhân, nghệ sĩ sáng tác chiếm được cảm tình của người tiêu dùng. Đầu năm 2023, Trung tâm Bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ được khánh thành, trưng bày các hiện vật, hình ảnh, các nghệ nhân trình diễn nghề ngay chính trên làng nghề gần 500 năm tuổi là minh chứng rõ nét cho sự quan tâm, đồng hành của các cấp chính quyền tỉnh Bắc Ninh đối với làng nghề.

Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Việt Nam Ngô Lê Văn chủ trì buổi làm việc với Trợ lý Tổng Giám đốc phụ trách Văn hóa của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) Ernesto Renato Ottone Ramirez, để thông qua hồ sơ của các tỉnh có di sản đệ trình UNESCO công nhận tại trụ sở UNESCO ở Thủ đô Paris (Cộng hòa Pháp).

Đầu tháng 4 năm 2025, tại trụ sở UNESCO ở Thủ đô Paris (Cộng hòa Pháp), Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Việt Nam Ngô Lê Văn chủ trì buổi làm việc với Trợ lý Tổng Giám đốc phụ trách Văn hóa của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp quốc (UNESCO) Ernesto Renato Ottone Ramirez để thông qua hồ sơ của các tỉnh có di sản đệ trình UNESCO công nhận. Trong đó, tỉnh Bắc Ninh vận động UNESCO công nhận Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ là di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp của nhân loại; các tỉnh: Bắc Giang, Quảng Ninh, Hải Dương vận động UNESCO công nhận quần thể di tích Yên Tử, Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn, Kiếp Bạc là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại; tỉnh Thái Bình vận động UNESCO công nhận nhà bác học Lê Quý Đôn là danh nhân văn hóa thế giới.

Thay mặt lãnh đạo tỉnh Bắc Ninh, đồng chí Lê Xuân Lợi, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch UBND tỉnh trân trọng đề nghị Ủy ban UNESCO thẩm định nội dung Hồ sơ di sản Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ theo lộ trình đã được thống nhất. Đệ trình hồ sơ tại Hội nghị của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 của UNESCO họp tại New Delhi, Ấn Độ (tổ chức cuối năm 2025).

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lê Xuân Lợi khẳng định: Được sở hữu nhiều di sản với những sắc thái riêng vừa tiêu biểu, vừa độc đáo của vùng văn hóa Bắc Ninh - Kinh Bắc, các cấp chính quyền và Nhân dân tỉnh Bắc Ninh đã bảo tồn, phát huy di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh gồm: Dân ca quan họ Bắc Ninh; Ca trù; Nghi lễ và trò chơi kéo co Hữu Chấp; Thực hành tín ngưỡng Tam phủ. Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ có lịch sử lâu đời với lối in tranh mộc bản, diễn tả sinh hoạt, đời sống, tình cảm, văn hóa của người dân đồng bằng Bắc Bộ. Từ ván khắc, giấy dó in tranh cho đến các màu sắc, công cụ làm tranh đều được chế tác từ các vật liệu tự nhiên. Với tinh thần cầu thị và kinh nghiệm đã bảo tồn, lan tỏa các di sản được UNESCO vinh danh, tỉnh Bắc Ninh sẽ nỗ lực xây dựng chương trình hành động để bảo tồn và phát huy giá trị di sản nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, làm phong phú nền văn hóa của Việt Nam và nhân loại. Ngoài việc hoàn thiện mẫu báo cáo ICH-01 theo đúng đề nghị của UNESCO năm 2025, tỉnh Bắc Ninh tích cực phối hợp với các đơn vị liên quan đưa di sản nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đi quảng bá ở nhiều nước trên thế giới như: Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, Mỹ... nhận được sự phản hồi tích cực của công chúng.

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm hướng dẫn các Đại sứ kỹ thuật in tranh dân gian Đông Hồ.

Ngài Ernesto Renato Ottone Ramirez, Trợ lý Tổng Giám đốc phụ trách Văn hóa của UNESCO đánh giá cao công tác chuẩn bị hồ sơ, lưu giữ, trao truyền, quan tâm đầu tư và quảng bá nghề làm tranh dân gian Đông Hồ ở trong nước và trên thế giới của tỉnh Bắc Ninh. UNESCO coi trọng những giá trị văn hóa truyền thống, công tác bảo tồn và lan tỏa di sản, luôn đồng hành với các quốc gia và địa phương có di sản. Hồ sơ công nhận nghề làm tranh dân gian Đông Hồ sẽ được đệ trình lên UNESCO xem xét, công nhận khi đáp ứng đầy đủ các yêu cầu đề ra.

Đón nhận bức tranh “Chăn trâu thổi sáo” từ Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh Lê Xuân Lợi trao tặng, ông Ernesto Renato Ottone Ramirez, Trợ lý Tổng Giám đốc phụ trách Văn hóa của UNESCO xúc động: “Tranh dân gian Đông Hồ rất đẹp, rất ấn tượng. Tôi sẽ treo trong phòng làm việc, mong một dịp thích hợp tôi được đến thăm làng tranh của các bạn”.

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm là con trai cả của nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế được theo cha ông làm nghề từ bé. Anh đã không ít lần đi trình diễn nghề làm tranh ở trong và ngoài nước. Khi được lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch mời tham gia trình diễn tại trụ sở UNESCO nhân dịp Đoàn công tác tỉnh Bắc Ninh sang làm việc tại Công hòa Pháp (tháng 4/2025) anh Tâm dành cả tuần để chuẩn bị đồ nghề, lựa chọn những bức tranh tiêu biểu nhất để làm quà tặng.

Đại sứ hào hứng khoe bức tranh Đông Hồ vừa hoàn thành.

18 giờ 30 phút ngày 9/4/2025 (theo giờ địa phương) mới diễn ra chương trình nghệ thuật “Việt Nam - tinh hoa văn hóa và khát vọng vươn mình” nhưng nghệ nhân tranh dân gian Đông Hồ Nguyễn Đăng Tâm cùng các nghệ sĩ quan họ, nghệ nhân nặn tò he, viết thư pháp có mặt tại hội trường lớn trụ sở UNESCO từ giữa giờ chiều. Mọi người ai cũng hồi hộp vì đây là lần đầu tiên được trình diễn trước đông đảo các vị đại sứ, trưởng các cơ quan ngoại giao các nước tại Cộng hòa Pháp.

Đồng chí Lê Xuân Lợi cùng Trưởng Phái đoàn thường trực Việt Nam bên cạnh UNESCO Nguyễn Thị Vân Anh ra tận cửa hội trường bắt tay, đón khách. Lần lượt từng vị đại sứ được nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm giới thiệu, trình diễn nghệ thuật làm tranh. Các tác phẩm: Chăn trâu thổi sáo, Vinh quy bái tổ, Vinh hoa, Phú quý… độc đáo từ nội dung tới màu sắc, vừa dung dị hồn quê, vừa mang giá trị giáo dục, nhân văn sâu sắc cuốn hút các đại biểu tham dự với niềm yêu thích đặc biệt. Sau khi tự tay in bức tranh của mình, chụp ảnh đăng lên trang cá nhân, nhiều đại sứ xin được chọn in thêm tranh cho người thân ở nhà.

Sau khi tự tay hoàn thành bức tranh của riêng mình, các Đại sứ chụp ảnh lưu niệm với nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm.

Phát biểu khai mạc chương trình nghệ thuật “Việt Nam - tinh hoa văn hóa và khát vọng vươn mình”, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lê Xuân Lợi trân trọng cảm ơn sự hiện diện của các nhà ngoại giao - những người đại diện cho văn hóa của các quốc gia, mong muốn nhận được sự quan tâm và ủng hộ của họ trong việc quảng bá văn hóa Việt Nam, đặc biệt là văn hóa Bắc Ninh, đến với bạn bè quốc tế. “Hãy cùng nhau xây dựng những nhịp cầu văn hóa, kết nối, lan tỏa, quảng bá hình ảnh, các giá trị văn hóa truyền thống, môi trường đầu tư hấp dẫn của tỉnh Bắc Ninh tới từng mảnh đất, từng con người trên thế giới, góp phần tăng cường tình hữu nghị và hợp tác giữa các quốc gia. Chúng tôi mong muốn luôn nhận được sự quan tâm, hỗ trợ của các quý vị trong việc kết nối, lan tỏa, quảng bá hình ảnh, các giá trị văn hóa truyền thống, môi trường đầu tư hấp dẫn của tỉnh Bắc Ninh tới từng mảnh đất, từng con người trên thế giới. Đặc biệt, qua đây, chúng tôi cũng mong nhận được sự ủng hộ của các quý vị để năm 2025 “Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ” được đưa vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại” - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lê Xuân Lợi nhấn mạnh.

Các nghệ sĩ quan họ ca câu Mời nước, mời trầu và gửi miếng trầu đến các vị khách quý.

Trưởng Phái đoàn thường trực Việt Nam cạnh UNESCO Nguyễn Thị Vân Anh khẳng định: Với vai trò Phó Chủ tịch Ủy ban liên chính phủ Công ước của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể nhiệm kỳ 2022 - 2026, Việt Nam luôn chú trọng công tác bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, đã và sẽ tăng cường hợp tác với các quốc gia thành viên và các bên liên quan khác nhằm thúc đẩy việc thực hiện Công ước. Mong muốn các vị đại sứ, trưởng các cơ quan ngoại giao ủng hộ để các hồ sơ di sản được thông qua tại Hội nghị của UNESCO vào cuối năm 2025, lan tỏa các giá trị văn hóa tiêu biểu của Việt Nam nói chung và các tỉnh nói riêng đến công chúng yêu nghệ thuật trên thế giới.

Các Đại sứ, Trưởng cơ quan ngoại giao các nước chụp ảnh lưu niệm với Đoàn công tác tỉnh Bắc Ninh và các nghệ sĩ Nhà hát dân ca quan họ Bắc Ninh tại Hội trường trụ sở UNESCO.

• Thực hiện: Đào Khoa

• Trình bày: Ngọc Nhi