Hồn cây nơi xứ đảo

Hai cây kén và nánh trong khuôn viên miếu Tổ nghề yến. Ảnh: Hồng Việt

Dấu chân người mở đảo

Cù Lao Chàm có tổng diện tích khoảng 16,43km2, gồm 8 hòn đảo lớn nhỏ chạy dài theo hướng bắc - nam, tạo thành bức bình phong trên biển, chắn sóng gió cho đô thị cổ Hội An. Đến nay, trên đảo vẫn còn lưu giữ nhiều lớp trầm tích văn hóa của cư dân miền biển.

Theo các tư liệu khảo cổ, từ hơn 3.000 năm trước đã có dấu vết con người cư trú tại đây. Dưới thời Champa, người Chăm đến đảo khai thác yến sào, giao thương trên biển và để lại nhiều giếng nước ngọt. Sau đó, cư dân người Việt tiếp tục ra đảo lập làng, hình thành cộng đồng cư dân biển.

Cuối thế kỷ 17, thiền sư Thích Đại Sán trên chặng đường từ Thuận Hóa về lại Trung Hoa đã ghé Cù Lao Chàm, ông thấy dưới chân ngọn núi chính (Hòn Lao) là một bãi cát bằng phẳng hình bán nguyệt. Có rải rác chừng non trăm chiếc nhà tranh.

Trừ những người già và trẻ con, có chừng 300 tráng đinh, dân nội tịch, sinh sống bằng nghề đánh cá và hái củi… Núi toàn đá, cây cối rậm rạp, hoa quả khắp núi, làm thức ăn cho chim chuột và trẻ mục đồng.

Cuộc sống nơi đầu sóng ngọn gió vốn khắc nghiệt. Người dân vừa bám biển mưu sinh, vừa chống chọi với bão tố và sự cô lập giữa trùng khơi. Không có năng lực phòng thủ hiệu quả nên họ lập nhiều lăng miếu để thờ tự thần Nam Hải, Quan Âm Bồ tát, Phục Ba Tướng quân, Đại Càn, Ngũ Hành, Hà Bá, Thủy Long Thần nữ... làm chỗ dựa cho đời sống tinh thần của mình.

Cùng với tín ngưỡng dân gian, những cây cổ thụ được trồng trong khuôn viên miếu hay mọc tự nhiên ven sườn núi cũng dần trở thành chỗ dựa tinh thần của cộng đồng và tồn tại đến hôm nay.

Những chứng nhân giữa biển trời

Nhắc đến cây di sản ở Cù Lao Chàm, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến ba cây ngô đồng đỏ nằm trên tuyến đường từ Bãi Làng đi Bãi Xếp. Những cây này có tuổi đời từ 155 đến 250 năm, được công nhận là Cây Di sản Việt Nam vào năm 2015.

Trải qua hàng trăm năm hiện diện trên đảo, bị mưa gió bào mòn, nhưng những cây ngô đồng với thân mình xù xì vẫn vươn lên và bám chắc vào sườn núi đá. Mỗi khi hè đến, ngô đồng lại trổ hoa đỏ rực soi bóng xuống mặt biển xanh ngắt, tạo nên vẻ đẹp riêng có của đảo.

Với người dân địa phương, ngô đồng không chỉ là loài cây với sắc hoa đặc trưng mà còn gắn với nghề đan võng truyền thống. Vỏ cây được lấy sợi để đan võng bền chắc, trở thành sinh kế quen thuộc của cư dân biển đảo. Nghề đan võng ngô đồng hiện đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Bên cạnh đó, cây đa núi hơn 600 năm tuổi ở sườn đông Hòn Lao, cũng được công nhận cây di sản từ năm 2014. Cây có tán rộng, nhiều thân phụ mọc quanh như bộ khung chống đỡ giữa gió biển.

Đặc biệt là hai cây kén và nánh nằm trong khuôn viên miếu Tổ nghề yến ở Bãi Hương. Theo hồ sơ cây di sản Việt Nam, cả hai cây đều gần 200 năm tuổi và được trồng cùng thời điểm xây dựng miếu vào năm 1848. Đây là nơi thờ tổ nghề yến cùng các vị thần bảo trợ cho cư dân vùng biển đảo.

Cây kén với tán rộng xanh rợp đã che mát sân miếu suốt bao đời nay. Đối diện là cây nánh già được dân đảo gìn giữ như báu vật.

Hằng năm, vào ngày 10 tháng 3 âm lịch, cư dân Cù Lao Chàm lại tổ chức lễ tế tổ nghề yến. Đây không chỉ là lễ cúng tổ nghề mà còn là dịp cầu cho biển yên sóng lặng, mùa màng thuận lợi và dân làng bình an. Trong không gian ấy, bóng những cây cổ thụ hòa cùng tiếng chiêng trống, khói hương và lời khấn nguyện, tạo nên nét văn hóa rất riêng của cư dân xứ đảo.

Mỗi khi hè đến, ngô đồng lại trổ hoa đỏ rực. Ảnh: Hồng Việt

Giữ hồn đảo cho du lịch

Ngày nay, du lịch phát triển đã mang đến cho Cù Lao Chàm nhiều sắc thái mới. Du khách đến đảo không chỉ để tắm biển hay lặn ngắm san hô mà còn muốn tìm hiểu văn hóa địa phương qua những chiếc giếng cổ Champa, chùa Hải Tạng hay những làng chài còn khá hoang sơ.

Trong hành trình ấy, những cây di sản cũng trở thành điểm dừng chân đặc biệt. Nhiều du khách tìm đến cây ngô đồng, cây đa để chụp ảnh lưu niệm, hay đến miếu tổ nghề yến để ngồi dưới bóng cây kén, cây nánh, tận hưởng những làn gió mát từ biển, xem người dân vá lưới, nghe họ kể chuyện về những lớp cư dân ra đảo lập nghiệp và nghề biển, nghề yến...

Những cây cổ thụ cũng góp phần giữ lại vẻ bình dị của Cù Lao Chàm trong quá trình phát triển du lịch. Giữa nhiều điểm đến đang hiện đại hóa nhanh chóng, nơi đây vẫn còn những ngôi chùa, đình miếu cũ, những gốc cây già hàng trăm năm tuổi và nếp sinh hoạt bình dị của cư dân làng biển. Quan trọng hơn, việc bảo tồn cây di sản giúp người dân nâng cao ý thức gìn giữ môi trường và văn hóa truyền thống.

Những thân cây cổ thụ không chỉ là tài sản thiên nhiên mà còn là ký ức sống của người xứ đảo. Giữa tiếng sóng ngày đêm vỗ bờ, giữa những cơn gió rì rào tình tự trên từng tán lá, những thân cây già vẫn bền bỉ đứng đó, lặng lẽ khoe sắc và kể câu chuyện về hành trình mở đất và giữ nghề của cư dân đảo xứ Quảng.

HOÀI NAM