Hội thảo bàn giải pháp bảo vệ trẻ khỏi mặt trái mạng xã hội

Theo đó, 6,16% HS THPT luôn cảm thấy cô đơn và 10,14% thường xuyên có cảm giác này, trong khi ở HS THCS các tỷ lệ tương ứng là 3,68% và 5,92%. Có 4,94% HS thường xuyên cảm thấy lo âu.

Trong khi nhu cầu hỗ trợ ngày càng rõ, nguồn lực tại trường học vẫn hạn chế. Nhân viên y tế trường học chuyên trách mới chiếm 50,7%, trong đó khoảng 30% có chuyên môn y tế. Một vấn đề khác là tâm lý sợ bị kỳ thị khiến nhiều HS không muốn tìm kiếm sự giúp đỡ. Tâm lý lo ngại khi bị “gắn nhãn” “có vấn đề về tâm thần” cũng khiến HS không muốn tìm kiếm sự giúp đỡ.

Tại Hội thảo, một chuyên gia giáo dục của UNICEF (Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc) tại Việt Nam, dẫn các nghiên cứu cho thấy khoảng 22% thanh, thiếu niên Việt Nam gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần, nhưng chỉ 8% tiếp cận được dịch vụ hỗ trợ hoặc tư vấn cho các vấn đề cảm xúc, hành vi. Chỉ khoảng 5% cha mẹ nhận biết con mình đang gặp vấn đề. Các số liệu này cho thấy một đứa trẻ có thể đang chịu áp lực trong im lặng trong khi người lớn xung quanh không nhận ra.

Chuyên gia này cho rằng, an toàn số và sức khỏe tâm thần cần được đặt trong cùng một hệ thống gồm phòng ngừa, phát hiện sớm, hỗ trợ, chuyển gửi thân thiện với trẻ em. Điều này đồng nghĩa việc bảo vệ trẻ không nên chỉ tập trung vào vấn đề các em sử dụng MXH bao nhiêu giờ mỗi ngày. Thay vào đó, cần quan tâm trẻ xem gì, trải nghiệm gì, cảm thấy thế nào, có người để tìm đến khi gặp vấn đề hay không.

Tại Hội thảo, PGS.TS Trần Thành Nam (Hiệu trưởng Trường ĐH Giáo dục, ĐH Quốc gia Hà Nội) cho rằng, MXH đang trở thành một phần trong quá trình trẻ hình thành nhận thức, các mối quan hệ và hình ảnh về chính mình.

Nếu được sử dụng lành mạnh, MXH có thể giúp trẻ tăng kết nối, giảm cô đơn, mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, tìm kiếm sự trợ giúp khi gặp vấn đề tâm lý. Nhưng khi sử dụng quá mức hoặc lệ thuộc, môi trường này có thể trở thành nguồn gây áp lực.

Theo PGS Nam, trẻ có thể phải đối mặt với bắt nạt, quấy rối trực tuyến, nội dung tiêu cực, đồng thời chịu tác động từ việc so sánh bản thân với những hình ảnh được lựa chọn và trau chuốt của người khác. Nhiều trẻ bắt đầu gắn giá trị bản thân với lượt thích, bình luận, số người theo dõi. Khi không nhận được sự công nhận như kỳ vọng, các em dễ xuất hiện cảm giác bị từ chối, lo âu, nghi ngờ chính mình. “MXH không chỉ là nơi trẻ giải trí, mà còn là nơi các em tìm kiếm sự công nhận”, PGS Nam nêu quan điểm.

Bắt nạt trực tuyến là một trong những rủi ro đáng lo ngại nhất. Một lời chế giễu, hình ảnh xúc phạm hay đoạn video bị phát tán có thể nhanh chóng tiếp cận nhiều người và tồn tại lâu trên mạng. Với trẻ đang ở tuổi hình thành lòng tự trọng, những tổn thương này có thể không dừng lại khi các em rời khỏi màn hình. Theo PGS Nam, nếu không nhận được sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè, nhà trường, trẻ bị bắt nạt hoặc chịu áp lực kéo dài có thể đối diện nguy cơ gia tăng lo âu, trầm cảm, căng thẳng, thậm chí xuất hiện ý nghĩ và hành vi tự sát.

“Trẻ em đang lớn lên trong hai thế giới: Thế giới thực và thế giới số. Trách nhiệm của chúng ta là làm cho cả hai thế giới ấy đều an toàn”, PGS Nam nêu quan điểm.

Theo nhiều ý kiến, vì vậy, giải pháp không thể dừng ở việc cấm hoặc siết thời gian sử dụng điện thoại. Trẻ cần được trang bị kỹ năng nhận diện cảm xúc, ứng xử trên mạng, biết cách thoát khỏi tình huống bắt nạt, biết tìm đến ai khi cần hỗ trợ.

Gia đình cũng cần thay đổi cách tiếp cận. Thay vì chỉ hỏi con “hôm nay dùng điện thoại bao lâu?”, cha mẹ nên quan tâm trẻ đã trải qua điều gì trên mạng, có bị ai làm tổn thương, có cảm thấy bị bỏ lại, đang phụ thuộc quá nhiều vào sự công nhận trực tuyến hay không. Về phía nhà trường, cần tăng cường tư vấn tâm lý, sàng lọc và phát hiện sớm.

Tại Hội thảo, đại diện Bộ GD&ĐT cho biết sẽ tiếp tục nâng cao hiệu quả tư vấn, bồi dưỡng đội ngũ, xây dựng phương án quản lý việc sử dụng điện thoại thông minh, mạng xã hội phù hợp từng cấp học.

Ở cấp độ rộng hơn, chuyên gia của UNICEF đề xuất chính sách phải dựa trên quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ, đồng thời tăng trách nhiệm của Nhà nước và các nền tảng công nghệ trong việc bảo đảm an toàn ngay từ khâu thiết kế. Trẻ cũng cần được lắng nghe khi xây dựng các chính sách, sản phẩm và chương trình hỗ trợ liên quan đến mình. Bảo vệ sức khỏe tâm thần của trẻ không phải là đưa các em ra khỏi MXH, mà là giúp các em bước vào thế giới số với đủ kỹ năng, sự đồng hành, những điểm tựa an toàn.

Văn Sơn