Hội nghị Trung ương 3: Quản trị tổng hợp không gian biển hướng tới phát triển bền vững

TS Nguyễn Thị Bích Nguyệt, Trưởng phòng Địa lý môi trường và Phát triển bền vững (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), đề xuất cần chuyển mạnh từ quản lý theo ngành và địa giới hành chính sang quản trị thống nhất không gian biển. Ảnh: Diệu Thúy/TTXVN

Chuyển từ quản lý phân tán sang quản trị tổng hợp

Tiến sĩ Nguyễn Thị Bích Nguyệt, Trưởng phòng Địa lý môi trường và Phát triển bền vững (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị Trung ương 3 thể hiện bước phát triển quan trọng trong tư duy về phát triển biển của Việt Nam. Nếu trước đây biển chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ khai thác tài nguyên và phát triển từng ngành kinh tế thì nay đã được đặt trong tổng thể không gian phát triển quốc gia, đồng thời là không gian sinh tồn, phát triển và bảo vệ chủ quyền của đất nước.

Đây không chỉ là sự điều chỉnh về nhận thức mà còn phản ánh yêu cầu xây dựng mô hình quản trị biển hiện đại, tích hợp và bền vững. Từ góc độ địa lý nhân văn, biển không chỉ là không gian tự nhiên hay nguồn tài nguyên để khai thác mà còn là không gian cư trú, sinh kế, văn hóa và phát triển của cộng đồng dân cư ven biển, hải đảo. Đồng thời, đây cũng là nơi diễn ra sự tương tác giữa các lĩnh vực kinh tế, xã hội, môi trường, quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Nếu tiếp tục quản lý theo từng ngành, từng lĩnh vực riêng biệt sẽ khó xử lý hiệu quả các xung đột trong sử dụng không gian cũng như phát huy đầy đủ giá trị của biển.

Quản trị tổng hợp đòi hỏi phải xem xét biển trong mối liên hệ hữu cơ với đất liền, hệ thống cảng biển, logistics, đô thị ven biển, các hành lang kinh tế và mạng lưới liên kết vùng. Cách tiếp cận này không chỉ giúp phân bổ hợp lý không gian phát triển, giảm chồng lấn giữa các ngành mà còn góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế với bảo tồn hệ sinh thái và bảo vệ chủ quyền quốc gia.

Một yêu cầu quan trọng khác là lấy con người làm trung tâm của quá trình phát triển. Các chính sách phát triển kinh tế biển cần hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống, tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng ven biển, phát huy giá trị văn hóa biển và tăng khả năng thích ứng trước thiên tai, biến đổi khí hậu. Đồng thời, người dân, doanh nghiệp và chính quyền địa phương cần được tham gia thực chất vào quá trình quản lý, khai thác và bảo vệ không gian biển.

Một trong những điểm nghẽn hiện nay là liên kết phát triển vẫn chủ yếu dựa trên địa giới hành chính, trong khi không gian biển có tính liên thông và vượt qua ranh giới của từng địa phương. Sự thiếu gắn kết giữa các tỉnh, thành ven biển khiến lợi thế bổ trợ giữa cảng biển, khu kinh tế, trung tâm logistics và đô thị ven biển chưa được phát huy đầy đủ, làm giảm hiệu quả đầu tư và sức cạnh tranh của toàn vùng.

Liên kết giữa biển với đất liền và giữa các ngành kinh tế cũng chưa đồng bộ. Quy hoạch phát triển biển ở một số nơi chưa gắn chặt với quy hoạch sử dụng đất, giao thông, công nghiệp và phát triển vùng; trong khi giữa các lĩnh vực như cảng biển, nuôi trồng thủy sản, bảo tồn, quốc phòng, an ninh vẫn còn tình trạng chồng lấn trong sử dụng không gian.

Để khắc phục những hạn chế này, cần chuyển mạnh từ quản lý theo ngành và địa giới hành chính sang quản trị thống nhất không gian biển; xây dựng cơ chế liên kết vùng thực chất, đồng thời đầu tư đồng bộ hạ tầng kết nối biển với đất liền, phát huy vai trò của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên, môi trường và tổ chức phát triển không gian biển.

Sau quá trình triển khai Nghị quyết số 36-NQ/TW, nhiều kết quả quan trọng đã được ghi nhận trong phát triển kinh tế biển và quản lý tài nguyên, môi trường biển. Tuy nhiên, bối cảnh phát triển mới với yêu cầu chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế biển xanh đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế.

Trên cơ sở đó, Tiến sĩ Nguyễn Thị Bích Nguyệt cho rằng, việc nghiên cứu ban hành một nghị quyết mới của Trung ương về phát triển kinh tế biển, kế thừa những kết quả của Nghị quyết số 36-NQ/TW, đồng thời bổ sung các quan điểm mới về quản trị thống nhất không gian biển, liên kết vùng và phát huy vai trò của khoa học, công nghệ là cần thiết.

Tuy nhiên, để những định hướng này đi vào thực tiễn, cùng với hoàn thiện thể chế, điều quan trọng là phải đổi mới phương thức tổ chức, khai thác và sử dụng không gian biển, khắc phục tình trạng phát triển theo từng ngành riêng lẻ.

Phát huy giá trị đa mục tiêu của không gian biển

PGS, TS Võ Sĩ Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Nuôi biển Việt Nam cho rằng: Việt Nam cần chủ động tham gia các sáng kiến khu vực, mở rộng hợp tác trong nghiên cứu khoa học, quản lý môi trường biển. Ảnh: Diệu Thúy/TTXVN

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Sĩ Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Nuôi biển Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Hải dương học, hạn chế lớn hiện nay không nằm ở việc thiếu chủ trương mà ở cách tổ chức thực hiện. Quan điểm quản trị tổng hợp và kết nối không gian biển đã được đặt ra từ nhiều năm trước nhưng trên thực tế vẫn chưa được nhận thức đầy đủ và triển khai đồng bộ.

Hoạt động khai thác biển hiện vẫn mang nặng tư duy phát triển theo từng ngành, mỗi lĩnh vực đều hướng tới mục tiêu tối đa hóa lợi ích của mình, trong khi chưa chú trọng đầy đủ đến mối quan hệ với các ngành khác. Cách tiếp cận này không chỉ làm gia tăng xung đột trong sử dụng không gian mà còn hạn chế khả năng phát huy giá trị tổng hợp của tài nguyên biển.

Do đó, biển không thể được chia thành những khu vực tách biệt tuyệt đối cho từng mục đích sử dụng. Trong cùng một không gian có thể đồng thời tồn tại nhiều nhu cầu về quốc phòng, an ninh, bảo tồn, hàng hải, nuôi trồng và khai thác thủy sản. Vì vậy, cần có cơ chế điều phối đủ mạnh để các ngành phối hợp trong quá trình khai thác, sử dụng biển, hướng tới tối ưu hóa lợi ích chung của quốc gia thay vì chỉ lợi ích của từng lĩnh vực.

Yêu cầu này cũng đòi hỏi đổi mới cách tổ chức và khai thác không gian biển theo hướng đa mục tiêu. Quy hoạch không gian biển quốc gia đã tạo nền tảng quan trọng, song việc triển khai ở các địa phương cần được thực hiện trên cơ sở hài hòa nhiều mục tiêu sử dụng, thay vì mỗi khu vực chỉ phục vụ một chức năng riêng. Chỉ khi tổ chức không gian biển theo hướng tích hợp, các địa phương mới có thể hạn chế xung đột trong khai thác, sử dụng tài nguyên và phát huy hiệu quả hơn lợi thế của từng vùng biển.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Sĩ Tuấn, phát triển biển trong giai đoạn mới cũng đòi hỏi phải chuyển từ phương thức khai thác truyền thống sang tư duy công nghiệp, hiện đại và hợp tác liên ngành. Để thực hiện được mục tiêu này, cần có cơ chế giao khu vực biển ổn định, lâu dài để doanh nghiệp yên tâm đầu tư hạ tầng, ứng dụng khoa học, công nghệ và hình thành các dự án quy mô lớn. Nếu thiếu những điều kiện này, việc đổi mới công nghệ trong khai thác, nuôi trồng thủy sản và các ngành kinh tế biển sẽ gặp nhiều khó khăn, hiệu quả sử dụng tài nguyên biển cũng khó được nâng lên.

Cùng với hoàn thiện cơ chế trong nước, quản trị tổng hợp không gian biển cần được đặt trong bối cảnh hợp tác quốc tế ngày càng sâu rộng. Việt Nam cần chủ động tham gia các sáng kiến khu vực, mở rộng hợp tác trong nghiên cứu khoa học, quản lý môi trường biển và giải quyết các vấn đề xuyên biên giới. Đồng thời, tích cực đề xuất sáng kiến, tham gia các cơ chế hợp tác và thúc đẩy những mô hình như khu bảo tồn biển xuyên biên giới nhằm bảo tồn đa dạng sinh học, quản lý hiệu quả môi trường biển và khẳng định vai trò của Việt Nam trong hợp tác biển khu vực.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Sĩ Tuấn, khi quản trị không gian biển được thực hiện trên cơ sở phối hợp liên ngành, ứng dụng mạnh mẽ khoa học, công nghệ và mở rộng hợp tác quốc tế, biển sẽ không chỉ là nguồn tài nguyên để khai thác mà còn trở thành không gian phát triển lâu dài của đất nước. Đây cũng là nền tảng để sử dụng hiệu quả tài nguyên, bảo vệ môi trường, gắn phát triển kinh tế với bảo đảm quốc phòng, an ninh và hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế biển bền vững trong giai đoạn mới.

Thanh Hương - Diệu Thúy (TTXVN)