Hội nghị thượng đỉnh NATO: Phép thử lớn đối với tương lai liên minh

Các nhà lãnh đạo tham dự Hội nghị thượng đỉnh NATO năm 2025 tại The Hague, Hà Lan. Ảnh: europeanwesternbalkans.com

Từ "chia sẻ gánh nặng" đến "chuyển giao gánh nặng"

Bước vào hội nghị thượng đỉnh Ankara, NATO đang đứng trước sự thay đổi lớn nhất trong cấu trúc an ninh xuyên Đại Tây Dương trong nhiều thập niên qua. Nếu trước đây, cuộc tranh luận chủ yếu xoay quanh việc các nước thành viên chia sẻ gánh nặng quốc phòng với Mỹ như thế nào, thì hiện nay, vấn đề đặt ra đã chuyển sang một giai đoạn mới: châu Âu sẽ tự đảm nhiệm việc bảo vệ an ninh của mình ra sao khi Washington từng bước thu hẹp vai trò trực tiếp.

Việc các thành viên NATO thống nhất mục tiêu nâng chi tiêu quốc phòng lên mức tương đương 5% GDP vào năm 2035 được xem là dấu mốc quan trọng, phản ánh nhận thức chung rằng môi trường an ninh hiện nay đã khác rất xa so với giai đoạn hậu Chiến tranh Lạnh. Thủ tướng Đức Friedrich Merz thậm chí tuyên bố Berlin sẽ phấn đấu đạt mức chi tiêu quốc phòng 3,5% GDP ngay từ năm 2029, sớm hơn nhiều so với lộ trình chung của liên minh.

Theo nhiều chuyên gia, đây không đơn thuần là sự gia tăng ngân sách quân sự mà là sự tái cấu trúc toàn diện vai trò của NATO. Mỹ đang chuyển trọng tâm chiến lược sang khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và mong muốn các đồng minh châu Âu gánh vác nhiều hơn trách nhiệm bảo vệ lục địa này.

Khái niệm "chia sẻ gánh nặng" vốn quen thuộc trong nhiều thập niên qua đang dần được thay thế bằng "chuyển giao gánh nặng". Theo đó, NATO đang hướng tới một mô hình mới, trong đó châu Âu đóng vai trò chủ đạo trong phòng thủ thông thường, còn Mỹ duy trì vai trò răn đe chiến lược, đặc biệt là ô bảo trợ hạt nhân. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này đặt ra không ít thách thức. Hệ thống công nghiệp quốc phòng và cấu trúc quân sự của châu Âu lâu nay được xây dựng để bổ trợ cho sức mạnh của Mỹ chứ chưa sẵn sàng thay thế vai trò của Washington. Việc chuyển đổi quá nhanh có thể tạo ra những khoảng trống về năng lực quân sự, ảnh hưởng đến khả năng răn đe và tính thống nhất trong hoạt động của liên minh.

Ukraine tiếp tục là phép thử đối với sự đoàn kết của NATO

Bên cạnh các vấn đề nội bộ, cuộc xung đột Nga - Ukraine tiếp tục là nội dung trọng tâm của hội nghị Ankara. Chỉ vài giờ trước khi hội nghị khai mạc, Nga đã tiến hành một đợt tập kích quy mô lớn bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào thủ đô Kiev, khiến nhiều khu dân cư và cơ sở hạ tầng bị hư hại nghiêm trọng.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết các cơ quan tình báo nước này đã phát hiện dấu hiệu Nga đang chuẩn bị một chiến dịch không kích mới với quy mô lớn. Ông kêu gọi các đồng minh đẩy nhanh việc chuyển giao tên lửa cho các hệ thống phòng không Patriot, đồng thời nhấn mạnh rằng sự chậm trễ trong viện trợ đang khiến Ukraine phải trả giá bằng sinh mạng con người.

Theo dự kiến, các nước thành viên NATO ở châu Âu cùng Canada sẽ cam kết viện trợ quân sự khoảng 70 tỷ EUR cho Ukraine trong năm nay và năm tới. Tuy nhiên, việc phân bổ trách nhiệm hỗ trợ vẫn là vấn đề gây nhiều tranh luận. Trong khi nhiều quốc gia Đông Âu coi việc hỗ trợ Ukraine là ưu tiên chiến lược hàng đầu nhằm ngăn chặn nguy cơ an ninh từ Nga, một số nước Tây Âu lại phải cân nhắc giữa yêu cầu tăng chi tiêu quốc phòng với những khó khăn về kinh tế, nợ công và an sinh xã hội.

Đáng chú ý, những tín hiệu từ Washington tiếp tục khiến các đồng minh châu Âu lo ngại. Bộ Quốc phòng Mỹ đang tiến hành rà soát toàn diện việc bố trí lực lượng quân sự tại châu Âu và cảnh báo sẽ đánh giá lại mức độ cam kết đối với những quốc gia không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ quốc phòng.

Trong bối cảnh đó, Tổng Thư ký NATO Mark Rutte đang nỗ lực duy trì sự đoàn kết trong liên minh, đồng thời tìm cách bảo đảm Mỹ tiếp tục gắn bó lâu dài với NATO. Nhiều nhà quan sát cho rằng thách thức lớn nhất đối với ông Rutte không phải là xây dựng thêm các kế hoạch quân sự mới, mà là duy trì niềm tin chiến lược giữa hai bờ Đại Tây Dương.

Những rạn nứt nội bộ và bài toán tương lai của NATO

Sau hơn 75 năm tồn tại, sức mạnh lớn nhất của NATO không chỉ nằm ở ưu thế quân sự mà còn ở khả năng duy trì đồng thuận chính trị giữa các thành viên. Tuy nhiên, chính nền tảng này đang phải đối mặt với nhiều sức ép chưa từng có. Đối với các quốc gia Đông Âu và vùng Baltic, Nga vẫn là mối đe dọa an ninh trực tiếp và lâu dài. Trong khi đó, các nước Nam Âu và Thổ Nhĩ Kỳ lại quan tâm nhiều hơn đến những bất ổn tại Trung Đông, Bắc Phi, khu vực Địa Trung Hải và các vấn đề như khủng bố, di cư hay an ninh năng lượng. Bản thân Thổ Nhĩ Kỳ - nước chủ nhà của hội nghị - cũng phản ánh rõ những nghịch lý trong nội bộ NATO. Ankara ngày càng giữ vai trò quan trọng trong cấu trúc an ninh châu Âu và Trung Đông, nhưng đồng thời cũng là một trong những thành viên gây nhiều tranh cãi nhất do lập trường đối với Nga, Syria và các căng thẳng kéo dài với Hy Lạp.

Bên cạnh đó, những khác biệt trong cách tiếp cận các cuộc khủng hoảng quốc tế, đặc biệt là vấn đề Iran và Trung Đông, cũng cho thấy NATO đang thiếu một nhận thức chiến lược thống nhất về các mối đe dọa ưu tiên. Các chuyên gia cho rằng thách thức lớn nhất đối với NATO hiện nay không phải là thiếu nguồn lực quân sự mà là nguy cơ phân tán về tầm nhìn chiến lược. Một liên minh có ngân sách quốc phòng lớn nhưng thiếu sự phối hợp, thiếu lòng tin và thiếu mục tiêu chung sẽ khó duy trì hiệu quả răn đe trong dài hạn.

Chính vì vậy, hội nghị Ankara sẽ được đánh giá không chỉ qua các tuyên bố chung hay cam kết tài chính được đưa ra, mà còn ở khả năng thu hẹp khác biệt, củng cố niềm tin chiến lược và xác định lại vai trò của NATO trong một thế giới ngày càng phức tạp và khó đoán định. Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng gay gắt và các thách thức an ninh ngày càng đan xen, khả năng thích ứng và duy trì sự đoàn kết có thể sẽ trở thành yếu tố quyết định tương lai của NATO trong những thập niên tới.

AN BÌNH