Hoàng thành Thăng Long: Sức sống mới từ di sản nghìn năm

Việc Ủy ban Di sản thế giới chính thức thông qua Tầm nhìn về việc chỉnh trang, tôn tạo trục trung tâm của Hoàng thành Thăng Long đã ghi dấu một giai đoạn mới trong hành trình bảo tồn di sản văn hóa thế giới của Việt Nam, đồng thời khẳng định cách tiếp cận ngày càng bài bản, khoa học và bền vững của Hà Nội và Việt Nam trong gìn giữ những giá trị lịch sử.

Từ một di tích khảo cổ, Hoàng thành Thăng Long đang từng bước trở thành một không gian văn hóa sống, nơi quá khứ và hiện tại gặp gỡ, nơi di sản góp phần kể câu chuyện về bản sắc dân tộc và sức sống của Thủ đô ngàn năm văn hiến.

Dấu mốc mới trên hành trình gìn giữ di sản

Ngày 23/7 vừa qua, tại thành phố Busan (Hàn Quốc), khi Chủ tịch Ủy ban Di sản thế giới gõ búa thông qua Quyết định số 48 COM 7B.25 về "Tầm nhìn chỉnh trang, tôn tạo trục trung tâm của Hoàng thành Thăng Long".

Đây là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với hơn một thập niên nỗ lực bền bỉ của Việt Nam trong việc thực hiện những cam kết với UNESCO kể từ khi Hoàng thành Thăng Long được ghi danh là Di sản văn hóa thế giới năm 2010.

Điều đáng chú ý trong quyết định lần này là Ủy ban Di sản thế giới không chỉ đánh giá cao việc Việt Nam thực hiện đầy đủ các khuyến nghị sau ghi danh, mà còn ghi nhận cách tiếp cận coi Hoàng thành Thăng Long là một không gian văn hóa - xã hội sống, nơi người dân có thể tiếp cận, trải nghiệm và cảm nhận lịch sử bằng nhiều hình thức khác nhau. Đây cũng là tư duy bảo tồn hiện đại mà UNESCO nhiều năm qua luôn khuyến khích: bảo tồn không phải "đóng băng" di sản, mà làm cho di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

Đặc biệt, việc thông qua Tầm nhìn chỉnh trang, tôn tạo trục trung tâm đã tạo cơ sở quan trọng để Việt Nam tiếp tục nghiên cứu, từng bước phục dựng không gian Điện Kính Thiên – trái tim của Hoàng thành qua nhiều triều đại. Đây là công việc đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt bởi mỗi quyết định đều phải dựa trên cơ sở khảo cổ học, sử học, kiến trúc và tham vấn chặt chẽ với UNESCO cũng như Hội đồng Di tích và Di chỉ quốc tế (ICOMOS).

Đằng sau thành công của hồ sơ là quá trình phối hợp bền bỉ giữa nhiều cơ quan, từ Bộ Ngoại giao, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đến UBND thành phố Hà Nội cùng đội ngũ các nhà khoa học trong và ngoài nước. Đây là minh chứng sinh động cho hiệu quả của ngoại giao văn hóa trong giai đoạn mới, khi bảo tồn di sản không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là hoạt động đối ngoại, góp phần nâng cao hình ảnh và uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế.

Trong khuôn khổ Kỳ họp lần thứ 48 của Ủy ban Di sản thế giới, đoàn Việt Nam do Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam Ngô Lê Văn dẫn đầu đã có nhiều cuộc làm việc với lãnh đạo UNESCO, ICOMOS và Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Không chỉ trao đổi về hồ sơ Hoàng thành Thăng Long, các cuộc tiếp xúc còn mở rộng hợp tác trong lĩnh vực bảo tồn di sản, chia sẻ kinh nghiệm quốc tế và chuẩn bị cho những hồ sơ quan trọng khác của Việt Nam.

Đằng sau sự ghi nhận của UNESCO cũng là những nỗ lực bền bỉ của thành phố Hà Nội trong hơn một thập niên qua. Thành phố đã triển khai đồng bộ các giải pháp bảo tồn, nghiên cứu khảo cổ, hoàn thiện quy hoạch, tăng cường hợp tác với các chuyên gia trong và ngoài nước, đồng thời đầu tư nâng cao chất lượng trưng bày, ứng dụng công nghệ số và phát triển các sản phẩm trải nghiệm di sản.

Một không gian văn hóa sống

Với Thủ đô, Hoàng thành Thăng Long không chỉ là một công trình kiến trúc cổ hay một địa điểm khảo cổ, mà còn là "trái tim lịch sử" của Thăng Long – Hà Nội, nơi hội tụ bản sắc văn hóa dân tộc và cũng là không gian để lịch sử tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Ngay sau khi được UNESCO ghi danh năm 2010, Hà Nội triển khai nhiều chương trình nghiên cứu, khai quật khảo cổ, lập quy hoạch bảo tồn tổng thể và xây dựng kế hoạch quản lý theo khuyến nghị của UNESCO. Hàng triệu hiện vật được phát hiện qua các đợt khai quật đã góp phần làm rõ cấu trúc Hoàng cung Thăng Long qua các thời kỳ, cung cấp thêm cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn.

Các quyết định bảo tồn đều dựa trên nền tảng khoa học, với sự tham gia của các nhà khảo cổ, sử học, kiến trúc sư và chuyên gia trong nước, quốc tế, qua đó góp phần bảo đảm tính xác thực của di sản. Đáng chú ý, nghiên cứu phục dựng Điện Kính Thiên được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, đòi hỏi hệ thống tư liệu đầy đủ và sự phối hợp, trao đổi thường xuyên với UNESCO, ICOMOS để tuân thủ các nguyên tắc bảo tồn quốc tế.

Song song với bảo tồn, Hà Nội đổi mới cách phát huy giá trị di sản. Hoàng thành Thăng Long đang trở thành một thiết chế văn hóa năng động, kết hợp trưng bày, nghệ thuật, giáo dục di sản và công nghệ số, giúp lịch sử được tiếp cận sinh động hơn với công chúng.

Những năm gần đây, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội liên tục tổ chức các triển lãm chuyên đề giới thiệu những phát hiện khảo cổ mới, các bộ sưu tập hiện vật quý hiếm và những câu chuyện về đời sống trong Hoàng cung xưa. Không ít hiện vật lần đầu được công bố đã mang đến cho công chúng góc nhìn sinh động hơn về một kinh đô từng là trung tâm chính trị, văn hóa và nghệ thuật của đất nước.

Đặc biệt, hệ thống Báu vật Hoàng cung Thăng Long với nhiều hiện vật tiêu biểu như đầu rồng thời Lý, gạch trang trí cung điện, đồ gốm ngự dụng hay các hiện vật kiến trúc độc đáo đã giúp người xem hình dung rõ hơn về quy mô và trình độ phát triển của Hoàng thành qua các triều đại. Một điểm nhấn khác là sự kết hợp hài hòa giữa khảo cổ học và công nghệ. Việc số hóa dữ liệu hiện vật, xây dựng các mô hình phục dựng không gian ba chiều, ứng dụng công nghệ trình chiếu và thuyết minh đa phương tiện đã từng bước nâng cao trải nghiệm của công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Di sản kết nối quá khứ với tương lai

Hà Nội đang hướng tới cách bảo tồn Hoàng thành Thăng Long không chỉ để lưu giữ quá khứ mà còn tạo ra những giá trị mới trong đời sống đương đại. Du khách có thể khám phá Đoan Môn, thềm Rồng Điện Kính Thiên, khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu hay Nhà và Hầm D67 qua nhiều hình thức trải nghiệm phong phú.

Di sản ngày càng được làm mới bằng các chương trình giáo dục, triển lãm, trình diễn văn hóa và tour đêm “Giải mã Hoàng thành Thăng Long” ứng dụng công nghệ ánh sáng, trình chiếu và kể chuyện.

Hoàng thành cũng trở thành điểm đến của các hoạt động đối ngoại, giao lưu quốc tế, trong đó gần đây được chọn là điểm khảo sát đầu tiên dành cho các đại biểu cấp cao tại Hội nghị Lãnh đạo các Thành phố ASEAN.

Những nhà lãnh đạo và chuyên gia khu vực đã cùng tham quan Phòng trưng bày Thăng Long – Hà Nội, khu trưng bày Báu vật Hoàng cung, thềm Rồng Điện Kính Thiên, Nhà và Hầm D67, đồng thời thưởng thức nghệ thuật múa rối nước truyền thống. Hành trình ấy không đơn thuần là một chuyến tham quan, mà là cách Hà Nội giới thiệu với bạn bè quốc tế về chiều sâu văn hóa, lịch sử và bản sắc của Thủ đô thông qua một di sản mang tầm vóc thế giới.

Sự kiện này cũng cho thấy Hoàng thành Thăng Long đang ngày càng phát huy vai trò là một không gian ngoại giao văn hóa. Tại đây, lịch sử không chỉ được lưu giữ trong những lớp trầm tích khảo cổ mà còn trở thành ngôn ngữ chung kết nối các nền văn hóa, góp phần quảng bá hình ảnh một Việt Nam giàu truyền thống, cởi mở và hội nhập.

Việc Việt Nam được UNESCO, ICOMOS và các tổ chức quốc tế đánh giá là hình mẫu trong thực thi Công ước Di sản thế giới, cùng với việc Hà Nội sẽ đăng cai Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực vào tháng 9/2026, tiếp tục khẳng định vai trò ngày càng chủ động của Việt Nam trong các cơ chế hợp tác quốc tế về bảo tồn di sản.

Đây không chỉ là cơ hội để chia sẻ kinh nghiệm với bạn bè quốc tế, mà còn mở ra những hướng tiếp cận mới trong việc cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, giữa gìn giữ các giá trị nguyên gốc và đáp ứng nhu cầu của xã hội hiện đại.

Hơn một thiên niên kỷ đã trôi qua, Hoàng thành Thăng Long vẫn đứng đó như biểu tượng của ý chí dựng nước và giữ nước, của bản lĩnh và sức sống văn hóa Việt Nam. Mỗi bước tiến trong công tác bảo tồn hôm nay không chỉ gìn giữ những dấu tích của quá khứ, mà còn góp phần vun đắp bản sắc dân tộc, nuôi dưỡng niềm tự hào về cội nguồn và truyền cảm hứng cho các thế hệ mai sau.

Hà Anh