Hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động đăng ký, lưu ký và thanh toán chứng khoán

Đáp ứng yêu cầu phát triển mới

Sau hơn 5 năm thực hiện, Thông tư số 119/2020/TT-BTC đã góp phần tạo hành lang pháp lý cho hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán. Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của hệ thống pháp luật và yêu cầu phát triển của thị trường, nhiều quy định đã bộc lộ những bất cập, cần được sửa đổi, bổ sung theo hướng đồng bộ và hiện đại hơn.

Về cơ sở pháp lý, Chính phủ và Quốc hội đã xác định mục tiêu phát triển thị trường vốn an toàn, minh bạch, hiệu quả và bền vững tại Nghị quyết số 86/NQ-CP và Nghị quyết số 101/2023/QH15. Đồng thời, Đề án nâng hạng thị trường chứng khoán cũng đặt ra yêu cầu phát triển hạ tầng bù trừ, thanh toán theo thông lệ quốc tế, trong đó cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) được xác định là một trong những giải pháp trọng tâm.

Bên cạnh đó, Luật số 56/2024/QH15 và Nghị định số 245/2025/NĐ-CP đã sửa đổi, bổ sung nhiều quy định liên quan đến đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán, đòi hỏi phải có văn bản hướng dẫn thống nhất để triển khai trong thực tế.

Theo quy định chậm nhất đến hết ngày 31/12/2027, hoạt động bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán theo cơ chế CCP phải được triển khai trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Điều này đòi hỏi phải sớm hoàn thiện hành lang pháp lý để bảo đảm việc triển khai đồng bộ với hệ thống công nghệ và mô hình tổ chức mới.

Ở góc độ thực tiễn, việc đưa vào vận hành hệ thống công nghệ thông tin KRX cũng đặt ra yêu cầu chuẩn hóa toàn bộ quy trình nghiệp vụ, bảo đảm tính thống nhất giữa quy định pháp lý và hệ thống công nghệ mới. Đây cũng là cơ sở để Bộ Tài chính rà soát, sửa đổi toàn diện Thông tư hiện hành thay vì chỉ điều chỉnh từng nội dung riêng lẻ.

Quy trình nghiệp vụ theo hướng hiện đại

Dự thảo Thông tư gồm 9 chương, 67 điều, tập trung sửa đổi, bổ sung toàn diện các quy định liên quan đến hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán. Đối với hoạt động đăng ký chứng khoán, dự thảo hoàn thiện quy định về đăng ký, hủy đăng ký chứng khoán; quản lý thông tin chứng khoán đã đăng ký; điều chỉnh số lượng chứng khoán đăng ký; trách nhiệm của tổ chức phát hành; cấp mã chứng khoán; thực hiện quyền và chuyển quyền sở hữu chứng khoán ngoài hệ thống. Những nội dung này được điều chỉnh phù hợp với quy định tại Nghị định số 245/2025/NĐ-CP, yêu cầu vận hành của hệ thống KRX và thực tiễn triển khai.

Trong lĩnh vực lưu ký chứng khoán, dự thảo bổ sung và hoàn thiện quy định về mở tài khoản lưu ký của tổ chức phát hành chứng chỉ lưu ký tại nước ngoài, công ty con của Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC), ngân hàng lưu ký thanh toán; quy định về mở tài khoản lưu ký tại ngân hàng lưu ký không phải là thành viên bù trừ (TVBT), mở tài khoản lưu ký chứng khoán để xử lý tài sản bảo đảm; quy định về một số trường hợp chuyển khoản chứng khoán, phong tỏa, giải tỏa chứng khoán, quản lý hoạt động vay, cho vay chứng khoán phù hợp với hệ thống KRX và thực tiễn triển khai.

Hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động đăng ký, lưu ký và thanh toán chứng khoán. Ảnh Đức Thanh

Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo là hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán theo cơ chế CCP. Theo đó, dự thảo phân định rõ quy định áp dụng trước và sau khi triển khai cơ chế CCP. Trong giai đoạn chưa triển khai CCP, các quy định hiện hành cơ bản được kế thừa nhằm bảo đảm tính ổn định của thị trường. Khi cơ chế CCP được đưa vào vận hành, vai trò giữa các chủ thể sẽ được xác định rõ hơn. Công ty Bù trừ Chứng khoán Việt Nam sẽ thực hiện chức năng bù trừ và xác định nghĩa vụ thanh toán giao dịch, trong khi VSDC thực hiện thanh toán chứng khoán.

Dự thảo cũng bổ sung thêm quy định mới về phương thức thanh toán tức thời theo từng giao dịch đối với trái phiếu doanh nghiệp niêm yết tương tự trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ nhằm thống nhất quản lý theo khu vực thị trường và giảm thiểu rủi ro loại bỏ thanh toán đối với trái phiếu doanh nghiệp niêm yết khi không áp dụng cơ chế CCP theo quy định tại Nghị định số 245/2025/NĐ-CP, không áp dụng quỹ hỗ trợ thanh toán trong khi giá trị thanh toán trái phiếu doanh nghiệp niêm yết khá lớn.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng sửa đổi, hoàn thiện quy định về quản lý các quỹ hỗ trợ thanh toán, quỹ bù trừ, quỹ phòng ngừa rủi ro nghiệp vụ. Theo đó, hoàn thiện nội dung về quản lý và sử dụng quỹ hỗ trợ thanh toán giai đoạn trước khi triển khai cơ chế CCP, giai đoạn khi triển khai cơ chế CCP, cách thức xử lý khoản đóng góp quỹ hỗ trợ thanh toán của thành viên lưu ký khi quỹ hỗ trợ thanh toán được thay thế bằng quỹ bù trừ; quy định về hình thức, mức đóng góp, quản lý và sử dụng quỹ bù trừ để bao quát được hết các trường hợp. Bổ sung quy định về trích lập, quản lý và sử dụng quỹ phòng ngừa rủi ro nghiệp vụ của VSDC và VSC phù hợp với quy định tại Nghị định số 245/2025/NĐ-CP.

Ngoài ra, sửa đổi, hoàn thiện các quy định về báo cáo, thủ tục hành chính để thực hiện theo theo chủ trương của Chính phủ về chuyển đổi số, cắt giảm thủ tục hành chính tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân liên quan trong triển khai thực hiện./.

Tấn Minh