Hoàn thiện khung pháp lý cho CCP, nâng chuẩn hạ tầng thị trường chứng khoán

Chuẩn bị cho bước chuyển sang CCP

Bộ Tài chính đang hoàn thiện dự thảo Thông tư thay thế Thông tư số 119/2020/TT-BTC quy định hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán.

Theo bản tổng hợp ý kiến, cơ quan soạn thảo đã gửi lấy ý kiến, tham vấn 53 cơ quan, tổ chức, cá nhân; nhận được 31 ý kiến bằng văn bản và email, trong đó có 4 tổ chức nhất trí hoặc không có ý kiến đối với dự thảo, cùng một số ý kiến trực tiếp tại hội thảo ngày 10/7/2026 giới thiệu về dự thảo Thông tư.

Một trong những vấn đề được các thành viên thị trường quan tâm là lộ trình triển khai CCP. Tại hội thảo, Công ty cổ phần Tân Việt đề nghị làm rõ thời điểm các công ty chứng khoán có thể bắt đầu đăng ký thành viên bù trừ.

Theo giải trình, kế hoạch chi tiết triển khai CCP cho thị trường chứng khoán cơ sở đã được công bố từ tháng 7/2025. Theo đó, cơ chế CCP dự kiến chính thức triển khai trong quý I/2027. Từ quý III và quý IV/2026, các công ty chứng khoán, ngân hàng lưu ký đáp ứng điều kiện có thể nộp hồ sơ đề nghị Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán giao dịch chứng khoán. Đây là bước chuẩn bị quan trọng bởi CCP sẽ tạo ra những thay đổi đáng kể trong hoạt động hậu giao dịch và quản trị rủi ro của các thành viên thị trường.

Theo phương án được cơ quan soạn thảo giải trình, ở cấp độ CCP với thành viên bù trừ, hệ thống thực hiện bù trừ đa phương để xác định nghĩa vụ thanh toán tiền và chứng khoán thuần cho từng thành viên theo từng ngày thanh toán.

Trong khi đó, ở cấp độ thành viên bù trừ với nhà đầu tư, nhà đầu tư vẫn phải có đủ chứng khoán trên tài khoản trước khi đặt lệnh bán; nghĩa vụ chuyển giao và nhận chứng khoán được hạch toán chi tiết theo từng tài khoản, không bù trừ giữa các nhà đầu tư khác nhau tại cùng một thành viên bù trừ.

Cơ quan soạn thảo cũng làm rõ, việc áp dụng CCP tách biệt với cơ chế bán chứng khoán chờ về và giao dịch trong ngày. Hai cơ chế này hiện chưa được thực hiện và thời điểm triển khai sẽ được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước xem xét căn cứ tình hình thực tế của thị trường.

Cân bằng an toàn hệ thống và chi phí vốn

Một trong những vấn đề quan trọng khi triển khai CCP là cơ chế ký quỹ. Đây cũng là nội dung nhận được sự quan tâm của các thành viên thị trường bởi cách thức xác định ký quỹ sẽ tác động trực tiếp đến chi phí vốn và quản trị rủi ro của thành viên bù trừ.

Theo giải trình, VSDC dự kiến áp dụng phương pháp MVaR (Modified VaR) để xác định tỷ lệ ký quỹ cho từng mã chứng khoán, với độ tin cậy được xác định theo thông lệ quốc tế và không thấp hơn 99%.

Đồng thời, nghĩa vụ ký quỹ được tính trên cơ sở giá trị ký quỹ tối đa giữa hai chiều mua thuần và bán thuần, thay vì chỉ áp dụng đối với chiều mua ròng. Theo cơ quan soạn thảo, phương pháp này vừa giúp tối ưu chi phí vốn cho thành viên bù trừ, vừa bảo đảm an toàn quản trị rủi ro của hệ thống CCP.

Như vậy, bài toán đặt ra khi thiết kế CCP là cân bằng giữa hai yêu cầu: xây dựng lớp phòng vệ đủ mạnh trước rủi ro thanh toán, đồng thời hạn chế việc tạo thêm chi phí vốn không cần thiết cho các thành viên thị trường.

Thời gian chuẩn bị cho cơ chế mới cũng nhận được sự quan tâm. Tại hội thảo, VCB và HSBC đề xuất khung thời gian triển khai CCP ít nhất 6 tháng sau khi các quy định và quy chế được ban hành nhằm bảo đảm sự sẵn sàng của các tổ chức cung cấp dịch vụ trong và ngoài nước cũng như nhà đầu tư nước ngoài.

Dự kiến cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) được vận hành chính thức từ quý I/2027. Ảnh: Đức Thanh

Theo giải trình, Thông tư thay thế Thông tư 119/2020/TT-BTC dự kiến ban hành vào tháng 9/2026, trong đó quy định đầy đủ khung pháp lý cho hoạt động trước CCP và kể từ khi triển khai CCP. Các quy chế của VSDC phục vụ cơ chế này dự kiến có hiệu lực từ ngày CCP chính thức triển khai; thời điểm cụ thể sẽ do Ủy ban Chứng khoán Nhà nước quyết định, theo kế hoạch vào quý I/2027.

Bên cạnh an toàn thanh toán, việc bảo đảm CCP không làm giảm những thuận lợi đã tạo lập cho nhà đầu tư nước ngoài là vấn đề đáng chú ý.

Trong quá trình góp ý, VBF, Citibank và HSBC cho rằng việc triển khai CCP cần duy trì lợi thế của cơ chế không yêu cầu có đủ tiền trước khi đặt lệnh đang áp dụng đối với nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức. Cơ quan soạn thảo cho biết nhà đầu tư tổ chức nước ngoài vẫn được giữ nguyên cơ chế NPF như hiện nay. Theo Thông tư số 68/2024/TT-BTC, công ty chứng khoán thực hiện đánh giá rủi ro thanh toán của nhà đầu tư tổ chức nước ngoài để xác định mức tiền phải có khi đặt lệnh mua theo quy định.

Việc công khai đầy đủ nội dung góp ý, phần tiếp thu và lý do bảo lưu thể hiện quá trình hoàn thiện chính sách theo hướng minh bạch, đồng thời tạo cơ sở để các thành viên thị trường chuẩn bị hệ thống, nguồn lực và quy trình nghiệp vụ trước khi cơ chế CCP được đưa vào vận hành./.

Mai Tấn