Hòa giải thành công giúp tăng cường sự đồng thuận xã hội

Khẳng định vai trò "tuyến đầu" của hòa giải ở cơ sở

Thực tiễn cho thấy, phần lớn các mâu thuẫn trong xã hội hiện nay phát sinh từ những vấn đề gần gũi với đời sống hằng ngày như tranh chấp đất đai, mâu thuẫn gia đình, quan hệ dân sự, tiêu dùng… Nếu không được xử lý kịp thời, những xung đột này có thể tích tụ, kéo dài, dẫn đến khiếu kiện phức tạp, thậm chí phát sinh "điểm nóng" về an ninh trật tự.

Trong bối cảnh đó, hòa giải ở cơ sở đã phát huy rõ vai trò là phương thức giải quyết tranh chấp mang tính nhân văn, linh hoạt, tiết kiệm chi phí, đồng thời giữ gìn được tình làng nghĩa xóm. Theo thống kê của Bộ Tư pháp, mỗi năm, các tổ hòa giải trên cả nước tiếp nhận và xử lý hàng trăm nghìn vụ việc, với tỷ lệ hòa giải thành đạt trên 80%. Nhiều địa phương duy trì tỷ lệ hòa giải thành trên 85%, góp phần giảm tải đáng kể cho hệ thống tòa án và cơ quan hành chính.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh. Ảnh tư liệu: TTXVN

Theo Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh, hòa giải ở cơ sở không chỉ là giải pháp giải quyết tranh chấp, mà còn là công cụ quan trọng để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân, giữ vững ổn định chính trị - xã hội ngay từ cơ sở.

Có thể thấy, sau hơn 10 năm thực hiện, Luật Hòa giải ở cơ sở đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng, giúp hoạt động hòa giải dần đi vào nền nếp, chuyên nghiệp hơn. Cả nước hiện có hàng trăm nghìn tổ hòa giải với hàng triệu hòa giải viên, phần lớn là những người có uy tín trong cộng đồng như trưởng thôn, tổ trưởng dân phố, cán bộ đoàn thể, người cao tuổi. Báo cáo mới nhất của Bộ Tư pháp, giai đoạn 2014-2024, các tổ hòa giải đã tiếp nhận trên 1,5 triệu vụ việc, trong đó hòa giải thành hơn 1,2 triệu vụ, đạt tỷ lệ trung bình khoảng 80-85%. Nhiều mô hình hòa giải hiệu quả được nhân rộng như "tổ hòa giải 5 tốt", "dòng họ tự quản", "tổ liên gia hòa giải"… góp phần giữ vững an ninh trật tự ở cơ sở.

Ông Nguyễn Văn Hùng, một hòa giải viên tại xã Tân Lập (Hà Nội) cho biết, nhiều vụ việc nếu đưa ra tòa án sẽ rất căng thẳng, tốn kém, nhưng khi hòa giải tại cơ sở, các bên dễ chia sẻ, thấu hiểu và chấp nhận phương án dung hòa. Quan trọng nhất là giữ được tình cảm, không để mâu thuẫn kéo dài.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác hòa giải ở cơ sở vẫn còn không ít hạn chế. Trước hết là chất lượng đội ngũ hòa giải viên chưa đồng đều, nhiều người chưa được đào tạo bài bản về pháp luật và kỹ năng hòa giải. Cơ chế hỗ trợ, đãi ngộ còn thấp, chưa đủ sức thu hút người có trình độ, kinh nghiệm tham gia. Một số quy định của Luật hiện hành cũng bộc lộ bất cập. Quyền và nghĩa vụ của hòa giải viên chưa được quy định đầy đủ; vai trò của người tham gia hỗ trợ hòa giải chưa rõ ràng. Đặc biệt, kết quả hòa giải thành chưa có giá trị pháp lý đủ mạnh, dẫn đến tình trạng một số trường hợp các bên không tự nguyện thực hiện thỏa thuận.

Ngoài ra, trong bối cảnh chuyển đổi số, phương thức hòa giải vẫn chủ yếu theo cách truyền thống, chưa có cơ sở pháp lý cho hòa giải trực tuyến, sử dụng biên bản điện tử hay chữ ký số. Điều này khiến hoạt động hòa giải chưa theo kịp yêu cầu hiện đại hóa quản lý xã hội.

Hướng tới khuôn khổ pháp lý hiện đại, hiệu quả

Những hạn chế nêu trên, cùng với sự thay đổi nhanh chóng của bối cảnh kinh tế - xã hội, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải sửa đổi toàn diện Luật Hòa giải ở cơ sở. Một trong những lý do quan trọng là bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật. Thời gian qua, nhiều đạo luật mới được ban hành hoặc sửa đổi như Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Luật Giao dịch điện tử… đã tạo ra những yêu cầu mới đối với hoạt động hòa giải. Đồng thời, việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15 về tổ chức chính quyền địa phương hai cấp cũng làm thay đổi cơ chế phân cấp, phân quyền, khiến một số quy định của Luật hiện hành không còn phù hợp.

Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh, việc sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở cần đặt trong tổng thể cải cách pháp luật, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ, đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả của phương thức giải quyết tranh chấp phi tố tụng. Bên cạnh đó, các chủ trương lớn của Đảng về chuyển đổi số quốc gia cũng đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức hoạt động của hệ thống chính trị. Hòa giải ở cơ sở không thể đứng ngoài xu thế này. Việc sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển mạnh mẽ cả về chất và lượng trong hoạt động này.

Trước hết, cần hoàn thiện các quy định về tổ chức và hoạt động của tổ hòa giải, làm rõ quyền, nghĩa vụ của hòa giải viên, cũng như cơ chế phối hợp với chính quyền và các tổ chức liên quan. Đồng thời, cần có chính sách phù hợp để thu hút người có trình độ, kinh nghiệm, uy tín tham gia hòa giải.

Một nội dung quan trọng khác là nâng cao giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành. Theo các chuyên gia, cần nghiên cứu cơ chế công nhận kết quả hòa giải thành, gắn với trách nhiệm thi hành, nhằm bảo đảm tính ràng buộc và nâng cao niềm tin của người dân. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong hòa giải cũng cần được thể chế hóa. Các quy định về hòa giải trực tuyến, lưu trữ dữ liệu số, sử dụng chữ ký điện tử… sẽ giúp hoạt động hòa giải linh hoạt hơn, phù hợp với bối cảnh xã hội số.

Quang cảnh hội nghị tham vấn về Hồ sơ chính sách Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), chiều 12/3. Ảnh: Phương Thảo/TTXVN phát

Đặc biệt, công tác đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng cho hòa giải viên cần được chú trọng. Đây là yếu tố then chốt quyết định chất lượng hòa giải. Nhiều cán bộ hòa giải ở cơ sở cho rằng, kỹ năng lắng nghe, thuyết phục, xử lý tình huống quan trọng không kém kiến thức pháp luật. Vì vậy, hòa giải ở cơ sở không chỉ là một hoạt động mang tính pháp lý, mà còn là một thiết chế xã hội đặc thù, gắn liền với văn hóa, truyền thống và đời sống cộng đồng. Khi các mâu thuẫn được giải quyết kịp thời, thấu tình đạt lý ngay từ cơ sở, không chỉ giúp giảm tải cho hệ thống tư pháp mà còn góp phần ngăn ngừa phát sinh điểm nóng, giữ vững ổn định chính trị – xã hội. Quan trọng hơn, hòa giải thành công giúp củng cố niềm tin của người dân vào chính quyền, tăng cường sự đồng thuận xã hội, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế sâu rộng, yêu cầu giữ vững ổn định xã hội càng trở nên cấp thiết. Hòa giải ở cơ sở, với tính chất "mềm dẻo" nhưng hiệu quả, chính là một trong những công cụ quan trọng để thực hiện mục tiêu đó. Việc sửa đổi toàn diện Luật Hòa giải ở cơ sở không chỉ nhằm khắc phục những bất cập hiện hành, mà còn hướng tới xây dựng một khuôn khổ pháp lý hiện đại, phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.

Nếu được sửa đổi theo hướng đồng bộ, minh bạch, dễ thực hiện, Luật sẽ tạo điều kiện để nâng cao chất lượng hòa giải, phát huy tối đa vai trò của cộng đồng trong giải quyết tranh chấp. Quan trọng hơn, đây sẽ là bước đi cụ thể để thể chế hóa các chủ trương của Đảng về phát huy dân chủ, xây dựng Nhà nước pháp quyền, cải cách hành chính và chuyển đổi số.

Như nhận định của nhiều chuyên gia, đầu tư cho hòa giải ở cơ sở chính là đầu tư cho sự ổn định và phát triển bền vững của xã hội. Khi "gốc" được giữ vững, "ngọn" sẽ phát triển lành mạnh. Trong bối cảnh đó, việc sớm sửa đổi, hoàn thiện Luật Hòa giải ở cơ sở là yêu cầu cấp thiết, đồng thời là cơ hội để nâng tầm một thiết chế đã và đang đóng góp thầm lặng nhưng vô cùng quan trọng vào sự ổn định và phát triển của đất nước.

Đỗ Bình (TTXVN)