Hồ sơ Phở phải chứng minh được sức sống của di sản trong cộng đồng

Trình diễn quy trình chế biến phở Thìn Bờ Hồ tại sự kiện do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội tổ chức. (Ảnh: Xuân Mai/Vietnam+)

Hà Nội đang xây dựng hồ sơ khoa học trình UNESCO ghi danh “Phở” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Theo Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Tiến sỹ Lê Thị Minh Lý, giá trị của hồ sơ không nằm ở việc giới thiệu một món ăn nổi tiếng mà phải chứng minh được những tri thức, tập quán, kỹ năng, sức sống của Phở trong đời sống cộng đồng cũng như cam kết bảo vệ di sản của chính những người đang gìn giữ nghề Phở.

- Phở không chỉ là món ăn nổi tiếng mà còn đang được Thành phố Hà Nội xây dựng hồ sơ trình UNESCO ghi danh. Theo bà, điều gì tạo nên giá trị di sản của Phở?

Tiến sỹ Lê Thị Minh Lý: Nhiều người vẫn đặt câu hỏi vì sao một món ăn như Phở lại có thể trở thành di sản văn hóa phi vật thể. Thực ra, UNESCO không nhìn nhận Phở đơn thuần là một món ăn mà nhìn vào toàn bộ những tri thức, kỹ năng, tập quán và giá trị văn hóa được cộng đồng sáng tạo, gìn giữ, thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Giá trị đầu tiên của Phở nằm ở chính tri thức chế biến. Ông cha ta đã sáng tạo nên món ăn từ hạt gạo - nguyên liệu cốt lõi, có thể nói là linh hồn của ẩm thực Việt Nam. Từ hạt gạo ấy, người Việt tạo nên bánh phở và kết hợp với thịt bò, sau này có thêm thịt gà, cùng nhiều gia vị đặc trưng, các loại rau thơm, nước mắm, sá sùng… để tạo nên một món ăn có hương vị rất riêng, khó có thể nhầm lẫn với bất kỳ hương vị của nền ẩm thực nào khác.

Tiến sỹ Lê Thị Minh Lý. (Ảnh: Xuân Mai/Vietnam+)

Điều đặc biệt là Phở không ngừng được sáng tạo nhưng vẫn giữ được bản sắc. Đây vừa là món ăn phổ biến trong đời sống hằng ngày, vừa đủ tinh tế để trở thành món ăn đãi khách, đại diện cho văn hóa ẩm thực Việt Nam. Chính sự kết hợp giữa tính phổ biến và tính đặc trưng đó đã tạo nên sức sống lâu bền của Phở trong cộng đồng.

Ở Việt Nam hiện nay có hai cộng đồng tiêu biểu gắn với Phở là Hà Nội và Nam Định. Tuy cùng là Phở nhưng mỗi cộng đồng lại có lịch sử hình thành và cách gìn giữ khác nhau. Phở Hà Nội được sáng tạo để phục vụ đời sống và dần trở thành nét văn hóa thưởng thức của người Tràng An. Trong khi đó, Phở Nam Định lại phát triển theo hình thức nghề truyền thống, với những gia đình nhiều thế hệ làm nghề, mang Phở đi khắp mọi miền đất nước và tạo dựng thương hiệu ở nhiều địa phương.

Chính sự đa dạng ấy làm nên bản sắc của Phở Việt Nam. Có thể nói Phở mang trong mình cái vẻ rất Hà Nội, rất Nam Định nhưng đồng thời cũng rất Việt Nam.

- Theo bà, đâu là những yêu cầu quan trọng nhất khi xây dựng hồ sơ Phở trình UNESCO?

Tiến sỹ Lê Thị Minh Lý: Tôi vừa có dịp sang Mỹ và nhận thấy hầu như bang nào cũng có nhà hàng Việt Nam. Trong thực đơn của họ, Phở luôn hiện diện. Điều đó cho thấy sức lan tỏa mạnh mẽ của Phở cũng như vị trí đặc biệt của món ăn này trong đời sống người Việt và trong cảm nhận của bạn bè quốc tế.

Theo tinh thần của Luật Di sản văn hóa và Công ước 2003 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, việc xây dựng hồ sơ đề cử Phở là hoàn toàn có cơ sở. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất là hồ sơ phải chứng minh được đây là một di sản đang sống trong cộng đồng chứ không chỉ là một món ăn nổi tiếng.

Người dân Thủ đô tìm hiểu về các loại gia vị nấu món phở. (Ảnh: Xuân Mai/Vietnam+)

Theo tôi, trước hết phải nhận diện thật đầy đủ những giá trị nổi bật của Phở, từ giá trị đặc trưng, tính phổ biến cho đến sức sống của di sản trong đời sống đương đại.

Một yêu cầu rất quan trọng là xác định đúng cộng đồng chủ thể của di sản. Ngày nay, Phở xuất hiện ở khắp nơi và nhiều người có thể nấu Phở rất ngon. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa tất cả đều là chủ thể của di sản.

Hồ sơ cần chứng minh được những cộng đồng thực sự nắm giữ tri thức dân gian về nghề Phở; có lịch sử hình thành, truyền nghề và phát triển qua nhiều thế hệ. Đó có thể là những cộng đồng làm nghề theo hình thức cha truyền con nối hoặc những cộng đồng nghề truyền thống như ở Nam Định; cũng có thể là những thương hiệu lâu đời của Hà Nội như Phở Bát Đàn, Phở Thìn, Phở Ấu Triệu, Phở Hường… Chính các cộng đồng ấy mới là những người lưu giữ và trao truyền những giá trị cốt lõi của di sản.

Điều quan trọng hơn nữa là bản thân cộng đồng phải nhận thức được giá trị của Phở với tư cách là một di sản văn hóa phi vật thể, đồng thời mong muốn và cam kết gìn giữ, phát huy giá trị ấy. Đây cũng là một trong những yêu cầu rất quan trọng của UNESCO đối với mọi hồ sơ đề cử.

Quá trình xây dựng hồ sơ vì thế không chỉ là nghiên cứu khoa học mà còn là quá trình làm việc với cộng đồng, giúp họ hiểu vì sao Phở là di sản, vì sao cần đề cử UNESCO ghi danh và trách nhiệm của chính mình trong việc bảo vệ di sản sau khi được ghi danh.

Phở Hà Nội chính thức nhận quyết định trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia hồi tháng 12/2024. (Ảnh minh họa: Xuân Mai/Vietnam+)

Do đó, những người tham gia xây dựng hồ sơ phải là các chuyên gia am hiểu về di sản văn hóa phi vật thể, nắm vững chính sách của UNESCO, đồng thời có kinh nghiệm điền dã, nghiên cứu thực địa và làm việc trực tiếp với cộng đồng. Đây là công việc đòi hỏi tính chuyên nghiệp rất cao.

- Theo bà, Việt Nam sẽ cần bao lâu để hoàn thành hồ sơ và đâu là những thuận lợi trong quá trình thực hiện?

Tiến sỹ Lê Thị Minh Lý: Thông thường, một hồ sơ đề cử UNESCO cần khoảng hai năm để hoàn thiện. Tuy nhiên, với Phở, tôi cho rằng thời gian có thể được rút ngắn nhờ những nền tảng đã được tạo dựng trong nhiều năm qua.

Trong thời gian qua, công tác nghiên cứu, nhận diện và quảng bá giá trị của Phở đã được triển khai khá bài bản. Nhiều cơ quan quản lý, chuyên gia, nghệ nhân, doanh nghiệp và cộng đồng đã cùng tham gia xây dựng thương hiệu Phở, góp phần nâng cao nhận thức của xã hội về giá trị của di sản. Đây là những điều kiện rất thuận lợi để triển khai hồ sơ.

Tuy nhiên, hoàn thành hồ sơ không đồng nghĩa với việc được UNESCO ghi danh ngay. Theo quy định của UNESCO, mỗi quốc gia chỉ có số lượng hồ sơ nhất định được xem xét trong từng giai đoạn. Vì vậy, ngay cả khi hồ sơ được chuẩn bị sớm, Việt Nam vẫn phải chờ theo quy trình xét duyệt của tổ chức này.

Theo tôi, điều quan trọng nhất không phải là nhanh hay chậm mà là xây dựng được một hồ sơ phản ánh trung thực sức sống của Phở trong đời sống cộng đồng, thể hiện rõ vai trò của các chủ thể nắm giữ di sản và đề xuất được những giải pháp khả thi để bảo vệ, phát huy giá trị của Phở trong tương lai. Chỉ khi đáp ứng được những yêu cầu đó, hồ sơ mới thực sự thuyết phục và có ý nghĩa lâu dài.

- Vâng, xin cảm ơn những chia sẻ của bà./.

Món Phở bò Hà Nội đã vang danh thế giới. (Ảnh: Minh Sơn/Vietnam+)

(Vietnam+)

Xuân Mai