Hiệu quả thực tế của drone trên chiến trường: Góc nhìn từ lỗi logic thiên lệch sống sót

Viện nghiên cứu Modern War Institute (MWI) thuộc Học viện Quốc phòng West Point (Mỹ) vừa đưa ra những phân tích đáng chú ý về vai trò của drone trong chiến tranh hiện đại. Theo đó, nhận thức của dư luận và thậm chí là học thuyết quân sự của nhiều quốc gia đang có nguy cơ bị bóp méo bởi lỗi logic mang tên "thiên lệch sống sót" (survivorship bias).

Ảo ảnh từ mặt trận thông tin trực quan

Trong các cuộc xung đột gần đây, cảnh quay từ camera của drone FPV (góc nhìn người thứ nhất) hoặc drone thả đạn đã trở nên phổ biến. Những video này thường kết thúc bằng một vụ nổ hoặc màn hình chuyển đen ngay tại mục tiêu, tạo ra ấn tượng về những đòn đánh có độ chính xác tuyệt đối. Đối với các bên tham chiến, đây là công cụ tuyên truyền vô giá nhằm phô diễn sức mạnh công nghệ và hiệu suất tác chiến.

Tuy nhiên, các chuyên gia quân sự cảnh báo rằng những gì người xem nhìn thấy chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Cơ chế của lỗi logic "thiên lệch sống sót" — thuật ngữ ra đời từ Thế chiến II bởi nhà toán học Abraham Wald — đang vận hành mạnh mẽ ở đây. Người ta chỉ tập trung vào những drone thực hiện nhiệm vụ thành công và có video gửi về, trong khi bỏ qua số lượng lớn drone thất bại vốn không bao giờ xuất hiện trên truyền thông.

Số liệu thực tế phía sau những đoạn video kịch tính

Dữ liệu từ các phi công trực tiếp vận hành trên chiến trường vẽ nên một bức tranh hoàn toàn khác. Jakub Jajcay, một phi công drone phục vụ trong lực lượng vũ trang Ukraine, thừa nhận rằng tỉ lệ trúng đích thực tế của drone FPV thấp hơn nhiều so với lầm tưởng của dư luận. Ngay cả với những thiết bị đã vượt qua được các lớp phòng thủ để tiếp cận khu vực mục tiêu, tỉ lệ thành công cũng chỉ đạt khoảng 43%.

Nếu tính trên tổng số phi vụ được triển khai, bao gồm cả những lần phải hủy bỏ do thời tiết hoặc bị áp chế, tỉ lệ thành công thực tế chỉ dao động từ 20% đến 30%. Báo cáo từ Viện RUSI (Anh) thậm chí còn đưa ra con số khiêm tốn hơn khi ước tính có tới 60–80% drone không bao giờ tới được mục tiêu do tác động của các hệ thống tác chiến điện tử (EW) và điều kiện môi trường khắc nghiệt.

Drone của Ukraine bị tác chiến điện tử Nga vô hiệu hóa. Ảnh: WarriorOfNorth/Telegram.

Hạn chế về công nghệ và kỹ thuật vận hành

Một trong những lầm tưởng phổ biến là drone là vũ khí "thần kỳ" có thể thay thế hoàn toàn hỏa lực truyền thống. Thực tế, ngay cả khi va chạm với mục tiêu, hiệu quả phá hủy vẫn là một dấu hỏi. Khoảng 10% drone FPV gặp lỗi đầu đạn không nổ khi va chạm. Nhiều trường hợp drone chỉ gây ra hư hại nhẹ bên ngoài như "xước sơn" thay vì phá hủy hoàn toàn xe thiết giáp của đối phương.

Bên cạnh đó, việc điều khiển drone đòi hỏi kỹ năng chuyên môn cao thay vì chỉ là kỹ năng "chơi game" đơn thuần. Một phi công giỏi cần nhiều tháng huấn luyện và phải phối hợp chặt chẽ với các đơn vị trinh sát, hậu cần và thông tin liên lạc. Các biến thể drone điều khiển bằng cáp quang, dù được quảng bá là miễn nhiễm với tác chiến điện tử, lại bộc lộ nhược điểm về chi phí, độ linh hoạt và nguy cơ bị đứt cáp do vật cản trên đường bay.

Chiến lược lấy lượng bù chất trong chiến tranh tiêu hao

Nếu hiệu suất thấp như vậy, tại sao drone vẫn được sản xuất và sử dụng với quy mô công nghiệp? Câu trả lời nằm ở bài toán kinh tế và chiến thuật tiêu hao. Theo Trung tâm Nghiên cứu Phương Đông (OSW), Ukraine sản xuất khoảng 200.000 drone FPV mỗi tháng. Với số lượng khổng lồ này, ngay cả khi tỉ lệ hiệu quả chỉ đạt 10-15%, số lượng mục tiêu bị tiêu diệt vẫn lên tới hàng chục nghìn.

Drone mang lại lợi thế về khả năng tiếp cận hỏa lực cho các đơn vị nhỏ như tiểu đội bộ binh — điều trước đây vốn chỉ dành cho các đơn vị pháo binh hoặc không quân cấp cao hơn. Chi phí thấp và khả năng sản xuất hàng loạt cho phép các bên chấp nhận tỉ lệ thất bại cao để đổi lấy kết quả tổng thể trên diện rộng.

Lời cảnh báo về việc "học lệch" học thuyết quân sự

Viện MWI và Viện Lieber thuộc West Point cảnh báo rằng các quân đội trên thế giới đang quan sát cuộc xung đột này cần hết sức thận trọng. Việc xây dựng học thuyết quân sự dựa trên những hình ảnh lan truyền trên mạng xã hội mà không hiểu rõ bản chất thống kê đằng sau sẽ dẫn đến những sai lầm chiến lược nghiêm trọng.

Thay vì coi drone là vũ khí thay đổi hoàn toàn cuộc chơi, các chuyên gia nhận định đây là một thành phần bổ trợ trong hệ thống tác chiến đa binh chủng. Hiệu quả của drone phụ thuộc mật thiết vào công tác huấn luyện con người, khả năng thích ứng với tác chiến điện tử và sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp chỉ huy. Bài học thực sự từ chiến trường không nằm ở những vụ nổ kịch tính trên video, mà nằm ở khả năng duy trì dòng chảy hậu cần và tổ chức hệ thống để tối ưu hóa những thiết bị có tỉ lệ thành công thấp nhưng mang tính phổ quát cao này.

Tuệ Nhân