Hiểu đúng sức mạnh của phân loại rác tại nguồn

Khi phân loại rác không còn là phong trào ngắn hạn

Trong nhiều năm, câu chuyện phân loại rác tại nguồn ở Việt Nam chủ yếu tồn tại dưới dạng khẩu hiệu, phong trào hoặc các chương trình thí điểm mang tính ngắn hạn. Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 và các đô thị ngày càng chịu áp lực từ ô nhiễm môi trường, phân loại rác tại nguồn đang dần bước ra khỏi phạm vi của một nghị quyết hành chính để trở thành yêu cầu bắt buộc trong đời sống đô thị hiện đại.

Cuộc cách mạng phân loại rác không chỉ nằm ở những chiếc thùng nhiều màu hay các quy định hành chính trên giấy. Ảnh: Hanoimoi

Điểm khác biệt lớn nhất hiện nay nằm ở cách tiếp cận. Nếu trước đây việc phân loại rác chủ yếu dựa vào tuyên truyền và ý thức tự giác, hiện nay, vai trò quản lý Nhà nước được đặt ở vị trí trung tâm với yêu cầu xây dựng một hệ sinh thái đồng bộ từ thu gom, vận chuyển đến xử lý cuối cùng.

Tại nhiều đô thị lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, các mô hình phân loại rác bắt đầu được triển khai bài bản hơn với hệ thống thùng chứa riêng biệt cho rác hữu cơ, rác tái chế và rác còn lại. Một số địa phương đã đầu tư xe thu gom chuyên dụng nhằm tránh tình trạng “phân loại rồi lại trộn chung”. Các nhà máy xử lý rác hiện đại cũng từng bước được xây dựng để tiếp nhận từng dòng rác riêng biệt thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào chôn lấp như trước đây.

Trong toàn bộ chuỗi phân loại, rác hữu cơ được xem là “điểm nóng” cần ưu tiên xử lý. Theo các nghiên cứu môi trường, rác hữu cơ chiếm hơn một nửa lượng chất thải sinh hoạt tại Việt Nam. Khi bị chôn lấp trong điều kiện yếm khí, loại rác này sẽ tạo ra khí mêtan, loại khí nhà kính có khả năng gây nóng lên toàn cầu mạnh hơn nhiều lần so với CO2. Điều đó đồng nghĩa, chỉ cần giảm lượng rác hữu cơ đưa vào bãi chôn lấp, các đô thị đã có thể cắt giảm đáng kể lượng phát thải khí nhà kính phát sinh mỗi ngày.

Cuộc cách mạng bắt đầu từ thay đổi thói quen sống

Dù vậy, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ, mà ở chính thói quen sinh hoạt đô thị đã tồn tại suốt hàng chục năm. Với phần lớn người dân, việc bỏ tất cả rác vào chung một túi nylon đã trở thành phản xạ quen thuộc. Vì vậy, thay đổi hành vi phân loại không thể chỉ dựa vào vài chiến dịch tuyên truyền ngắn hạn mà cần một quá trình giáo dục bền bỉ và liên tục. Khi một cư dân chấp nhận dành thêm vài phút mỗi ngày để tách riêng thức ăn thừa, chai nhựa hay giấy vụn, điều đó không chỉ giúp giảm áp lực cho hệ thống xử lý rác mà còn phản ánh mức độ văn minh và trách nhiệm cộng đồng.

Người dân Hà Nội làm quen với việc phân chia rác. Ảnh: Hanoimoi

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những quốc gia thành công trong phân loại rác đều xây dựng được sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, doanh nghiệp và người dân. Nhật Bản là ví dụ điển hình khi việc phân loại rác được hướng dẫn chi tiết tới từng hộ gia đình, đi kèm lịch thu gom riêng cho từng loại rác. Tại Hàn Quốc, người dân phải trả phí cao hơn nếu không xử lý đúng rác hữu cơ, tạo ra áp lực kinh tế đủ lớn để thay đổi hành vi.

Việt Nam hiện cũng đang từng bước hoàn thiện khung pháp lý cho quá trình này. Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã đặt ra quy định bắt buộc phân loại rác tại nguồn, cùng với lộ trình triển khai rõ ràng. Theo đó, rác phát sinh từ hộ gia đình, cá nhân được phân thành 3 loại: rác khả năng tái sử dụng, tái chế; rác thực phẩm và loại khác. Cơ sở thu gom, vận chuyển rác có quyền từ chối rác của hộ gia đình, cá nhân không phân loại, không sử dụng bao bì đúng quy định và thông báo cho cơ quan có thẩm quyền để kiểm tra, xử lý theo quy định của pháp luật.

TS. Nguyễn Hồng Đăng, Giảng viên Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội nhận định những quy định này sẽ góp phần thúc đẩy người dân thực hiện phân loại rác. Tuy nhiên, việc thực thi trong thực tiễn còn gặp nhiều thách thức. Về hạ tầng thu gom và xử lý chưa đồng bộ, nhiều địa phương chưa có hệ thống thu gom, vận chuyển rác thải phân loại phù hợp, dẫn đến tình trạng rác bị gom chung sau khi người dân đã phân loại.

Các cơ sở tái chế còn nhỏ lẻ, công nghệ lạc hậu, chưa đủ năng lực tiếp nhận và xử lý rác phân loại một cách hiệu quả. Các đô thị lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh có lượng rác thải khổng lồ, nhưng quỹ đất dành cho xử lý chất thải hạn chế. Bên cạnh đó, mô hình thu gom rác của từng địa phương còn khác biệt, dẫn đến khó khăn khi áp dụng một chính sách chung trên toàn quốc.

Cuộc cách mạng phân loại rác vì thế không chỉ nằm ở những chiếc thùng nhiều màu hay các quy định hành chính trên giấy. Đó là quá trình thay đổi nhận thức, thay đổi thói quen và xây dựng một nền văn hóa sống xanh trong cộng đồng. Để cuộc cách mạng ấy thành công, cần sự kiên trì của cả hệ thống quản lý Nhà nước, sự đồng hành của doanh nghiệp môi trường và đặc biệt là sự tham gia thực chất của từng người dân. Khi mỗi túi rác được phân loại đúng từ chính căn bếp của mỗi gia đình, hành trình giảm phát thải mêtan và xây dựng đô thị bền vững mới thực sự bắt đầu.

Lê Sơn/Báo Tin tức và Dân tộc