Hiểm họa từ món 'đặc sản' mùa hè

Chỉ trong những ngày đầu hè, nhiều trường hợp nhập viện, thậm chí tử vong vì ăn nấm rừng hay ve sầu nhiễm nấm độc đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về thói quen sử dụng thực phẩm tự nhiên thiếu hiểu biết.

Loại nấm độc do cơ quan chức năng thu thập. Ảnh: Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm tỉnh Sơn La

Liên tiếp các vụ ngộ độc nấm rừng, ve sầu đầu hè

Những ngày đầu tháng 5 này, tại bản Nà Hiên, xã Phiêng Pằn, tỉnh Sơn La xảy ra vụ nghi ngộ độc nấm rừng khiến một người tử vong và nhiều người phải chuyển viện cấp cứu. Theo Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm tỉnh Sơn La, trưa ngày 2-5, gia đình bà Lò Thị Phương tổ chức bữa ăn với 24 người tham dự. Các món ăn gồm thịt chó hấp, ngan luộc, canh măng khô, rượu cần và rượu trắng.

Sau bữa ăn, có 6 người tiếp tục ăn thêm canh nấm hái từ tự nhiên. Đến tối cùng ngày, tất cả đều xuất hiện triệu chứng đau bụng, buồn nôn, nôn nhiều và tiêu chảy. Sau nhiều giờ diễn biến nặng, sáng 4-5, nạn nhân V.T.D. (16 tuổi) đã tử vong tại nhà. Những người còn lại được chuyển đến bệnh viện điều trị tích cực, trong đó có các trường hợp phải chuyển xuống Bệnh viện Bạch Mai.

Kết quả điều tra ban đầu cho thấy, trong số 24 người cùng ăn, chỉ những người ăn canh nấm bị ngộ độc. Cơ quan chức năng nhận định, nguyên nhân nghi do độc tố tự nhiên trong nấm rừng.

Đây không phải trường hợp cá biệt. Những năm gần đây, Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai) thường xuyên tiếp nhận các ca ngộ độc nấm với diễn biến nặng.

Ngộ độc nấm được điều trị tại Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai). Ảnh: BVCC

Theo Tiến sĩ-bác sĩ Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, nhiều bệnh nhân bị ngộ độc do ăn phải các loài nấm chứa amatoxin như nấm độc tán trắng hay nấm độc trắng hình nón. Điều đáng sợ là các loài nấm này có màu trắng đẹp, nhìn rất “sạch” và lành tính nên dễ bị nhầm với nấm ăn thông thường.

Amatoxin là độc tố cực mạnh, có khả năng phá hủy tế bào gan, gây suy gan cấp, hôn mê gan và tổn thương đa cơ quan. Không ít trường hợp dù được cấp cứu vẫn không qua khỏi vì độc tố đã ngấm sâu vào cơ thể trước khi bệnh nhân nhập viện.

Không chỉ nấm rừng, ve sầu - món ăn quen thuộc ở nhiều vùng miền núi cũng đang trở thành nguồn gây ngộ độc đáng lo ngại. Tại Quảng Trị, từ đầu tháng 4 đến đầu tháng 5-2026, Bệnh viện Đa khoa khu vực Hướng Hóa đã tiếp nhận 9 bệnh nhân ngộ độc sau khi ăn ve sầu bắt ngoài tự nhiên.

Các bác sĩ xác định, ve sầu sống dưới lòng đất ẩm nên rất dễ nhiễm nấm độc và mầm bệnh. Khi gặp điều kiện thuận lợi của mùa hè, các bào tử nấm phát triển mạnh và xâm nhập vào cơ thể côn trùng.

Đáng lo ngại hơn, nhiều người còn nhầm các loại nấm ký sinh trên ve sầu với đông trùng hạ thảo và tự ý thu hái để sử dụng. Theo Tiến sĩ Lâm Quốc Hùng, Giám đốc Trung tâm Đào tạo Dinh dưỡng và Thực phẩm (Viện Dinh dưỡng quốc gia), có vụ ngộ độc được xác định do nấm Ophiocordyceps heteropoda ký sinh trên ve sầu.

Loại nấm này mọc từ xác ve sầu hoặc ấu trùng ve sầu dưới đất ẩm, có hình dạng giống đông trùng hạ thảo nên dễ gây nhầm lẫn. Tuy nhiên, chúng chứa ibotenic acid - chất độc thần kinh có khả năng kích thích quá mức tế bào thần kinh trong não.

Theo các chuyên gia chống độc, chỉ cần ăn một lượng nhỏ nấm độc ký sinh trên ve sầu cũng có thể gây ngộ độc nghiêm trọng. Sau khoảng 30 phút đến vài giờ, người bệnh có thể nôn mửa dữ dội, đau bụng, tiêu chảy liên tục, run rẩy, co giật, tê liệt tay chân, thậm chí hôn mê sâu. Việc sử dụng rượu cùng lúc có thể khiến độc tính của nấm tăng mạnh, làm tình trạng bệnh nặng hơn.

Đừng tin vào kinh nghiệm dân gian

Theo các chuyên gia, điều nguy hiểm nhất của ngộ độc nấm là người dân thường tin vào kinh nghiệm dân gian để phân biệt nấm độc với nấm ăn được.

Tiến sĩ Nguyễn Trung Nguyên cho biết, hiện có hàng nghìn loài nấm trong tự nhiên và nhiều loại nấm độc rất khó nhận biết bằng mắt thường. Ngay cả chuyên gia đôi khi cũng có thể nhầm lẫn nếu chỉ quan sát hình dạng bên ngoài.

Nhiều quan niệm như nấm có sâu ăn là không độc, nấm màu sặc sỡ mới nguy hiểm hay nấm không làm đen đũa bạc là nấm an toàn đều không chính xác. Thực tế, những loài nấm gây chết người phổ biến ở miền Bắc lại có màu trắng tinh khiết, trông rất đẹp và lành tính.

Hình ảnh nấm ký sinh trên ve sầu trưởng thành. Ảnh: Viện Dinh dưỡng quốc gia

Các bác sĩ cũng cảnh báo, không chỉ nấm có sẵn độc tố mới nguy hiểm. Một số loại nấm bình thường nhưng mọc tại khu vực nhiễm độc trong tự nhiên cũng có thể hấp thụ độc chất và gây hại cho người sử dụng.

Hiện thế giới ghi nhận hơn 5.000 loài nấm, trong đó khoảng 100 loài có độc tính cao. Các dấu hiệu ngộ độc thường xuất hiện muộn, từ 6-40 giờ sau khi ăn, phổ biến nhất là 12-18 giờ. Chính vì triệu chứng đến chậm nên nhiều người chủ quan, bỏ lỡ thời gian vàng cấp cứu.

Khi phát bệnh, bệnh nhân thường buồn nôn, nôn nhiều, tiêu chảy kéo dài, mất nước nghiêm trọng và rối loạn điện giải. Trường hợp nặng có thể viêm gan cấp, suy thận, xuất huyết, suy đa tạng và tử vong.

Trước thực trạng liên tiếp xảy ra các vụ ngộ độc nấm, côn trùng lạ, Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) khuyến cáo, người dân tuyệt đối không ăn nấm lạ, nấm mọc hoang hoặc không rõ nguồn gốc. Chỉ nên sử dụng các loại nấm được nuôi trồng, có kiểm định an toàn và bán tại cơ sở uy tín.

Các chuyên gia y tế cũng lưu ý, không nên sử dụng côn trùng bắt ngoài tự nhiên làm thực phẩm, đặc biệt là ve sầu trong mùa hè vì nguy cơ nhiễm nấm độc rất cao. Người dân sống ở vùng núi, gần rừng cần được nhắc nhở không tự ý hái nấm hay sử dụng các loại côn trùng lạ để chế biến món ăn.

Thu Trang