Hãy lắng nghe tiếng khóc trẻ em và hành động trước khi bi kịch xảy ra

Một bé trai mới 2 tuổi đang điều trị tại Bệnh viện Nhi đồng 1 TP.HCM với nhiều chấn thương nghiêm trọng sau thời gian bị mẹ ruột và người tình bạo hành. Trước đó ít ngày, tại Hà Nội, một bé gái 4 tuổi tử vong sau chuỗi ngày bị đánh đập trong căn phòng trọ nơi em sống cùng mẹ và cha dượng.

Điều khiến dư luận đau lòng không chỉ là mức độ tàn nhẫn của những hành vi bạo hành, mà còn bởi các bi kịch ấy đã âm thầm diễn ra trong một khoảng thời gian đủ dài nhưng không được phát hiện, ngăn chặn kịp thời.

Chỉ đến khi đứa trẻ nhập viện trong tình trạng nguy kịch, hoặc khi một sinh mạng nhỏ bé đã không còn, xã hội mới bàng hoàng nhận ra các em đã phát đi tín hiệu cầu cứu từ rất lâu.

Liên tiếp những vụ việc thương tâm xảy ra thời gian gần đây đang gióng lên hồi chuông cảnh báo về khoảng trống trong công tác bảo vệ trẻ em ngay từ chính gia đình - nơi lẽ ra phải là chốn an toàn nhất đối với các em.

Nói một cách dễ hiểu, công tác xã hội gia đình là các hoạt động hỗ trợ, đồng hành và can thiệp sớm để giúp gia đình vượt qua khủng hoảng, từ đó phòng ngừa bạo lực và tổn thương đối với trẻ em.

Ông Phạm Trường Sơn - Thạc sĩ Chính sách công, Giám đốc Chương trình Tình Thân.

Cần ngăn ngừa sớm

Mỗi vụ việc bị phanh phui đều khiến dư luận phẫn nộ. Những lời lên án xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội, các cơ quan chức năng nhanh chóng vào cuộc xử lý, người gây bạo hành bị truy cứu trách nhiệm.

Nhưng rồi sau những cơn chấn động dư luận, một câu hỏi day dứt vẫn còn nguyên: Vì sao chỉ đến khi một đứa trẻ nhập viện, mang thương tích hoặc mất mạng, xã hội mới biết rằng em đã sống trong bạo lực suốt một thời gian dài?

Đó không còn là những vụ việc cá biệt. Những bi kịch lặp đi lặp lại qua nhiều năm cho thấy vấn đề nằm ở chính hệ thống phòng ngừa và hỗ trợ gia đình.

Thực tế hiện nay cho thấy, trong nhiều lĩnh vực xã hội, chúng ta vẫn đang quen với cách “xử lý hậu quả” hơn là “ngăn ngừa từ sớm”. Hệ thống hiện nay có thể phản ứng nhanh khi sự cố bùng phát, nhưng lại còn nhiều khoảng trống ở giai đoạn phát hiện sớm nguy cơ. Đó là thời điểm gia đình bắt đầu rạn nứt, cha mẹ rơi vào khủng hoảng tâm lý hoặc áp lực kinh tế, trẻ em có dấu hiệu bị bỏ bê, bị tổn thương hoặc sống trong môi trường bất an.

Trong khi đó, mạng lưới hỗ trợ và can thiệp sớm tại cộng đồng vẫn còn quá mỏng. Đây lẽ ra phải là “tuyến phòng thủ” đầu tiên và quan trọng nhất để bảo vệ trẻ em trước khi bi kịch xảy ra.

Bé trai nhập viện với chằng chịt những vết thương rất nặng đã được các nhân viên y tế Bệnh viện Nhi Đồng 1 điều trị, chăm sóc. Ảnh: BVNĐ1

Ở nhiều quốc gia, việc nhân viên xã hội thường đến tận gia đình để đánh giá nguy cơ, hỗ trợ cha mẹ giải tỏa áp lực, hướng dẫn kỹ năng chăm sóc con cái hay can thiệp khi xuất hiện dấu hiệu bạo lực từ sớm.

Còn tại Việt Nam, công tác xã hội vẫn đang trong quá trình chuyên nghiệp hóa. Công tác xã hội gia đình chưa được nhìn nhận như một dịch vụ thiết yếu, thường xuyên và chuyên nghiệp.Trong khi nhu cầu hỗ trợ gia đình ngày càng lớn, các dịch vụ can thiệp sớm và đồng hành với trẻ em tại cộng đồng vẫn chưa thật sự phổ biến và dễ tiếp cận.

Chính điều đó khiến nhiều nguy cơ âm thầm tồn tại mà không được nhận diện kịp thời.

Đáng lo ngại hơn, vẫn còn tồn tại tâm lý xem chuyện gia đình là “đóng cửa bảo nhau”, là vấn đề riêng tư mà người ngoài không nên can thiệp. Nhiều người nghe tiếng trẻ khóc, chứng kiến cảnh mắng chửi, đánh đập nhưng chọn im lặng vì sợ phiền phức hoặc nghĩ rằng đó là “cách dạy con” của mỗi nhà.

Sự im lặng ấy đôi khi phải trả giá bằng tuổi thơ bị hủy hoại, thậm chí bằng sinh mạng của một đứa trẻ.

Cần hệ thống phòng ngừa chủ động

Một điểm đáng lưu ý là cách tiếp cận hiện nay vẫn thiên về xử lý hành vi vi phạm hơn là giảm tải những áp lực dẫn đến hành vi bạo lực. Sau mỗi vụ việc, câu hỏi thường được đặt ra là “ai chịu trách nhiệm”, “xử lý thế nào cho nghiêm”. Điều đó là cần thiết, nhưng chưa đủ.

Một cách tiếp cận mang tính phòng ngừa phải bắt đầu sớm hơn rất nhiều: Gia đình đó đã rơi vào khủng hoảng từ khi nào? Cha mẹ có đang chịu áp lực tâm lý, thất nghiệp, nợ nần hay cô lập xã hội? Họ có được tiếp cận dịch vụ hỗ trợ tinh thần hay kỹ năng làm cha mẹ hay không? Đứa trẻ có từng phát đi tín hiệu cầu cứu nào trước đó hay không?

Khi đặt vấn đề theo hướng này, giải pháp chính sách cũng sẽ khác. Các chính cách cần được đầu tư mạnh hơn cho công tác xã hội gia đình như một hệ thống phòng ngừa chủ động.

Một hệ thống phòng ngừa hiệu quả có thể là những dịch vụ rất gần gũi và thiết thực: lớp hướng dẫn kỹ năng làm cha mẹ; tư vấn sức khỏe tâm thần; hỗ trợ chăm sóc trẻ tạm thời cho gia đình quá tải; nhân viên xã hội theo dõi các trường hợp có nguy cơ; cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, y tế và chính quyền cơ sở.

Quan trọng hơn, các dịch vụ này phải đủ gần để người dân có thể tiếp cận mà không cảm thấy bị phán xét hay kỳ thị.

Trong khi đó, trẻ em lại là nhóm yếu thế nhất. Các em không có khả năng tự bảo vệ mình, càng không đủ tiếng nói để chống lại bạo lực trong chính ngôi nhà của mình. Chúng ta có quy định pháp luật, có đường dây nóng, có các chương trình hành động, nhưng điều còn thiếu là một hệ thống hỗ trợ gia đình đủ mạnh để nhận diện nguy cơ và can thiệp từ sớm.

Phòng chống bạo hành trẻ em không chỉ là trách nhiệm của cơ quan chức năng. Đó còn là trách nhiệm của cộng đồng, của nhà trường, của hàng xóm và của mỗi người lớn. Một tiếng khóc bất thường, một ánh mắt hoảng sợ, một đứa trẻ liên tục nghỉ học với nhiều vết bầm tím… không nên bị xem là chuyện “người khác”.

Bởi đôi khi, chỉ một sự lên tiếng đúng lúc cũng có thể cứu được một cuộc đời.

Đầu tư cho công tác xã hội gia đình không phải là chi phí, mà là đầu tư cho sự an toàn của trẻ em và cho sự bền vững của xã hội. Khi gia đình được hỗ trợ đúng lúc, khi cha mẹ được đồng hành trong khủng hoảng, khi cộng đồng biết cách phát hiện và can thiệp sớm, nhiều bi kịch hoàn toàn có thể được ngăn chặn từ trước.

PHẠM TRƯỜNG SƠN - Thạc sĩ Chính sách công, Giám đốc Chương trình Tình Thân