Hậu trường sân khấu và nỗi lo thế hệ kế cận

Sinh viên Trường đại học Sân khấu-Điện ảnh Hà Nội trong giờ học hóa trang.

Một bộ trang phục phù hợp nhân vật, phần âm thanh được xử lý tinh tế hay một không gian sân khấu được chăm chút... đều là kết quả của quá trình lao động phía sau màn diễn. Những công việc ấy đòi hỏi không chỉ kỹ năng chuyên môn mà còn là sự tỉ mỉ, khả năng sáng tạo và sự am hiểu về nghệ thuật biểu diễn.

Dù không trực tiếp xuất hiện trước khán giả, đội ngũ làm công việc hậu trường vẫn góp phần quan trọng tạo chất lượng và sức hấp dẫn của mỗi chương trình.

Gắn bó gần 30 năm với công việc làm âm thanh cho các vở diễn cải lương, Nghệ sĩ Ưu tú Văn Ninh hiểu rõ những yêu cầu khắt khe của nghề. Với đặc thù sân khấu biểu diễn trực tiếp, mỗi khâu xử lý đều đòi hỏi sự tập trung, kinh nghiệm và khả năng ứng biến trong từng khoảnh khắc. Ngoài việc phụ trách phần âm thanh cho mỗi buổi diễn, anh còn tham gia lắp đặt sân khấu, bố trí thiết bị, kiểm tra kỹ thuật và phối hợp các bộ phận trước mỗi chương trình. Với các chương trình lưu động, yêu cầu công việc càng cao hơn khi phải thích ứng với từng không gian, điều kiện biểu diễn khác nhau. “Chỉ cần xử lý chậm một giây cũng có thể ảnh hưởng đến toàn bộ phần biểu diễn”, Nghệ sĩ Ưu tú Văn Ninh chia sẻ về áp lực của nghề.

Hiện nay, việc phụ trách âm thanh cho các vở diễn cải lương tại Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam chủ yếu do Nghệ sĩ Ưu tú Văn Ninh đảm nhiệm. Khối lượng công việc nhiều trong khi việc tìm thêm người cùng phụ trách vẫn gặp nhiều khó khăn, bởi một số người trẻ sau thời gian thử sức đã không tiếp tục theo nghề.

Tình trạng thiếu hụt nhân lực cũng đang đặt ra ở nhiều công việc khác như thiết kế mỹ thuật, phục trang, đạo cụ, hóa trang… Đây đều là những mắt xích quan trọng trong quá trình dàn dựng tác phẩm.

Tuy nhiên, do những khó khăn về thu hút nhân lực cùng những hạn chế về chế độ, điều kiện làm việc cho các vị trí này, một số đơn vị chưa thể duy trì đầy đủ đội ngũ chuyên trách. Hệ quả là một số nơi, nghệ sĩ biểu diễn đôi khi phải đảm nhiệm thêm những phần việc vốn cần người phụ trách riêng.

Nguyên nhân còn do công tác đào tạo chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tế và số lượng người lựa chọn theo nghề còn hạn chế. Tiến sĩ, Nghệ sĩ Ưu tú Bùi Như Lai, Hiệu trưởng Trường đại học Sân khấu-Điện ảnh Hà Nội cho rằng, nguồn nhân lực cho các vị trí này hiện nay đang trong tình trạng thiếu và yếu. Thiếu về số lượng người lựa chọn theo học và gắn bó với nghề; yếu ở chỗ chưa có nhiều nhân sự được đào tạo bài bản, đáp ứng yêu cầu thực tế của hoạt động nghệ thuật biểu diễn.

Một trong những lý do khiến số lượng người lựa chọn theo nghề còn hạn chế là nhận thức của nhiều bạn trẻ về những công việc phía sau sân khấu chưa đầy đủ. Không ít người vẫn nhìn nhận đây là những công việc thiên về kỹ thuật, chưa hiểu hết yêu cầu chuyên môn và vai trò của từng vị trí. “Có sinh viên xem đó là học nghề chứ không phải sáng tạo”, Nghệ sĩ Ưu tú Bùi Như Lai nhấn mạnh.

Là sinh viên Khoa Sân khấu, Trường đại học Sân khấu-Điện ảnh Hà Nội, Nguyễn An Trang cho rằng, những công việc hậu trường vẫn chưa được nhìn nhận đúng với vai trò trong quá trình hình thành một tác phẩm nghệ thuật.

“Không ít người vẫn xem đây chỉ là những công việc hỗ trợ nên những đóng góp của đội ngũ làm nghề chưa được ghi nhận tương xứng. Vì thế, để có thể gắn bó lâu dài, phải có niềm đam mê, sự tâm huyết và tinh thần không ngừng học hỏi, sáng tạo”, An Trang chia sẻ.

Cùng với việc nâng cao chất lượng đào tạo, sự kết nối giữa nhà trường và các đơn vị nghệ thuật cần được tăng cường để sinh viên có cơ hội tiếp cận môi trường thực tế, hiểu rõ hơn về yêu cầu nghề nghiệp và chuẩn bị tốt hơn trước khi bước vào con đường chuyên môn. Khi những công việc phía sau sân khấu được nhìn nhận đúng với giá trị, người trẻ sẽ có thêm động lực để lựa chọn và gắn bó với nghề.

Bên cạnh đào tạo, chế độ, chính sách dành cho người làm nghề cũng là yếu tố ảnh hưởng đến việc duy trì nhân lực tại các đơn vị nghệ thuật. Nghị định số 261/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định về phụ cấp ưu đãi nghề và chế độ bồi dưỡng luyện tập, biểu diễn đối với viên chức, người lao động hoạt động đặc thù trong các đơn vị nghệ thuật biểu diễn công lập có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 đang nhận được sự quan tâm của những người làm nghề.

Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tuấn Cường, Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam cho biết, những người hoạt động trong lĩnh vực sân khấu rất vui mừng khi chính sách hỗ trợ mới có hiệu lực. Đây là sự quan tâm của Nhà nước đối với lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, nhất là các vị trí hậu trường đòi hỏi chuyên môn cao nhưng còn gặp khó khăn trong việc duy trì nhân lực.

Khi nghị định này được áp dụng, người mới vào nghề sẽ được hỗ trợ thêm khoảng 2 triệu đồng, giúp giảm bớt khó khăn trong giai đoạn đầu gắn bó với công việc.

Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tuấn Cường cho rằng, quy định mới sẽ tạo thêm động lực để những người làm công việc hậu trường tiếp tục gắn bó với nghề, đồng thời mở ra cơ hội thu hút nhân lực trẻ, từng bước bổ sung đội ngũ cho các vị trí chuyên môn đang thiếu hụt.

VƯƠNG DIỆM