Hành trình đưa các anh từ nước Lào trở về Tổ quốc

Vượt núi cao, rừng sâu

Thiếu tá QNCN Nguyễn Quốc Đại, nhân viên Đội Quy tập đã có 3 mùa khô tham gia nhiệm vụ TKQT HCLS ở Lào. Anh cho biết, mỗi khi tiếp nhận thông tin về nơi nghi có HCLS, tổ công tác lập tức cơ động đến hiện trường để xác minh. Thông tin được đối chiếu từ nguồn hồ sơ lưu trữ, lời kể của cựu chiến binh, già làng, trưởng bản, những người cao tuổi từng chứng kiến chiến tranh. Có khi chỉ là lời kể của một người dân đi làm rẫy, đào vàng hoặc đi săn vô tình phát hiện chiếc tăng mục nát, đôi dép cao su, vỏ đạn hay một vài di vật của bộ đội Việt Nam. Anh Đại kể, có những ngày cả tổ công tác đi bộ hàng chục cây số xuyên rừng chỉ để kiểm chứng một nguồn tin nhỏ. Đào xới suốt nhiều giờ dưới cái nắng gay gắt rồi lặng lẽ lấp đất trở về vì không tìm thấy gì là chuyện diễn ra thường xuyên.

Người dân Lào cung cấp cho Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ CHQS tỉnh Nghệ An nhiều thông tin quan trọng về hài cốt liệt sĩ. Ảnh: XUÂN THẾ

Với nhiều mùa khô liên tiếp làm nhiệm vụ trên đất bạn Lào, Thiếu tá QNCN Cao Xuân Ba đã quá quen với những cuộc hành quân xuyên rừng tìm HCLS. Anh kể, các tổ công tác hoạt động xa sở chỉ huy, lực lượng phân tán trên nhiều địa bàn nên mỗi người phải chủ động khảo sát, khai thác thông tin và tự tổ chức thực hiện nhiệm vụ trong điều kiện sinh hoạt còn nhiều thiếu thốn. Khó khăn lớn nhất là địa hình hiểm trở. Những con đường xuyên rừng chỉ đủ một người đi, hết leo đèo lại lội suối, nhiều khu vực vẫn tiềm ẩn bom, mìn sót lại sau chiến tranh. Chỉ một cú trượt chân trên vách đá hay một phút lơ đãng giữa rừng sâu cũng có thể gặp nguy hiểm.

Theo kinh nghiệm của anh Ba, 10 nguồn tin thu thập được thì chỉ có một hoặc hai nguồn tin đủ cơ sở để tổ chức tìm kiếm. Những năm đầu, cứ nghe có thông tin là anh em lên đường, nhưng nhiều lần đào bới nhiều ngày vẫn trắng tay. Sau nhiều mùa, các tổ công tác rút ra bài học phải xác minh thật kỹ trước khi triển khai để nâng cao hiệu quả. Anh Ba nhớ nhất một lần người dân Lào đi săn phát hiện hai vị trí nghi có huyệt mộ bộ đội Việt Nam nằm trên hai quả đồi khác nhau. Đường quá xa, trời sắp tối nên cả tổ quyết định dựng lán ngủ lại giữa rừng để sáng hôm sau tiếp tục hành quân. Suốt nhiều ngày đào tìm, họ chỉ phát hiện một số di vật của bộ đội mà không tìm thấy hài cốt. Nhiều khả năng những phần mộ ấy đã được quy tập từ nhiều năm trước theo sơ đồ lưu giữ.

Những đêm ngủ giữa rừng là ký ức khó quên với người lính làm nhiệm vụ TKQT HCLS. Dù đã có màn và chăn, côn trùng vẫn bủa vây, đặc biệt là những con bọ chét nhỏ li ti cắn đến rớm máu, để lại những vết sẹo khó lành trên chân, tay. Vừa kể chuyện, anh Ba vừa chỉ vào những vết sẹo vẫn còn hằn trên da như một dấu tích của những mùa TKQT HCLS. “Điều quan trọng nhất không chỉ là vượt qua núi cao, rừng sâu, khó khăn, gian khổ mà hơn hết là phải giữ được niềm tin sau những lần trở về tay trắng”, anh Ba tâm sự.

Để xây dựng ý chí, bản lĩnh cho cán bộ, nhân viên, trước khi bước vào thực hiện nhiệm vụ, Thượng tá Lê Xuân Thế, Chính trị viên Đội Quy tập cho biết: Đảng ủy, chỉ huy Đội đã tổ chức nhiều đợt sinh hoạt tư tưởng, đồng thời bố trí lực lượng, phương tiện phù hợp trên từng hướng, từng địa bàn. Do hoạt động độc lập trên địa bàn rộng, đơn vị tổ chức lực lượng thành 4 hướng, giao 4 đồng chí chỉ huy trực tiếp phụ trách; mỗi hướng tiếp tục chia thành 10 bộ phận và các tổ nhỏ bám bản, bám dân để thu thập, khai thác thông tin phục vụ nhiệm vụ TKQT HCLS.

Nhiều năm làm nhiệm vụ trên đất bạn Lào, Đội Quy tập đúc rút một kinh nghiệm quan trọng, muốn tìm được HCLS phải hiểu địa bàn, hiểu lịch sử chiến trường. Cán bộ, nhân viên thường nghiên cứu kỹ lịch sử hoạt động của các đơn vị; các trận đánh từng diễn ra; điều kiện địa hình thời điểm chiến tranh. Từ đó xác định khu vực trọng điểm để tổ chức tìm kiếm. Cán bộ, chiến sĩ làm nhiệm vụ TKQT HCLS phải vừa làm nhiệm vụ chuyên môn vừa trở thành người “đọc” địa hình, lần theo dấu tích của quá khứ.

“4 cùng” để tìm manh mối

Thời gian càng trôi đi, công tác TKQT HCLS ngày càng khó khăn hơn. Đơn vị quy tập hoạt động trong điều kiện khí hậu thay đổi bất thường. Những năm gần đây mưa nhiều hơn, mưa đến sớm hơn; quân số đông và phân tán lực lượng trên nhiều hướng, nhiều bộ phận, ăn ở thường dài ngày trong rừng, có bộ phận cách nhau hàng trăm cây số. Địa hình tìm kiếm trong thời gian dài bị mưa lũ làm xói mòn, bồi đắp, không còn dấu vết. Các phần mộ liệt sĩ còn lại chủ yếu nằm rải rác ở vùng sâu, vùng xa, núi cao hiểm trở, có nhiều bom, mìn sót lại sau chiến tranh. Đặc biệt, số người biết về thông tin phần mộ liệt sĩ ngày một ít, cư trú ở nhiều địa bàn, tuổi cao, sức yếu và đã mất...

Cán bộ, nhân viên Đội quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ CHQS tỉnh Nghệ An hành quân thực hiện nhiệm vụ. Ảnh: XUÂN THẾ

Muốn tìm được HCLS, trước hết phải có được sự tin yêu của nhân dân địa phương nước bạn. Nhiều năm qua, cán bộ Đội Quy tập luôn thực hiện phương châm “4 cùng”: "Cùng ăn, cùng ở, cùng làm, cùng nói tiếng Lào. Họ đến từng bản làng trò chuyện với già làng, trưởng bản, giúp người dân phát nương, sửa nhà, làm đường, khám bệnh, cấp thuốc, tặng quần áo và nhu yếu phẩm.

Mùa khô 2025-2026, cán bộ, chiến sĩ của Đội đã thực hiện gần 1.000 ngày công dân vận, khám bệnh, cấp thuốc miễn phí cho 856 lượt người, trao tặng hơn 1.200 bộ quần áo cùng nhiều nhu yếu phẩm, tổ chức các hoạt động giao lưu văn hóa, thể thao với nhân dân nước bạn. Từ sự gắn bó chân thành ấy, nhiều người dân đã tình nguyện dẫn đường, cung cấp những thông tin quý giá về nơi nghi có mộ liệt sĩ, giúp các tổ công tác tiếp cận nhiều địa điểm mà trước đây chưa từng được biết đến.

Đại úy QNCN Phạm Anh Tuấn, nhân viên Đội Quy tập tâm sự, địa bàn Xaysomboun nơi tổ anh phụ trách chủ yếu là đường đất, xe tải chở quặng đi lại liên tục khiến mặt đường phủ lớp bụi dày hàng chục xăng-ti-mét. Người đi xe máy gần như không thể phân biệt “ổ voi” hay “ổ gà”, việc di chuyển rất vất vả. Do nguồn tin trên địa bàn ngày càng ít, tổ của anh phải chuyển sang huyện Phaxay, tỉnh Xiangkhouang để khai thác thông tin. Mỗi lần thay đổi địa bàn, anh em phải dựng lại nơi ở, gia cố lán trại rồi tiếp tục lên đường. Kinh nghiệm của anh là phải xây dựng được niềm tin của nhân dân các bộ tộc Lào. Muốn làm được điều đó, tất cả anh em trong Đội Quy tập trước khi sang làm nhiệm vụ phải thông thuộc tiếng Lào; đồng thời phải tìm hiểu kỹ phong tục, tập quán, văn hóa để thực sự hòa mình vào cuộc sống của nhân dân các bộ tộc Lào. Có vậy, người dân mới chịu mở lòng, cung cấp cho bộ đội Việt Nam nhiều thông tin quý giá. Đại úy QNCN Phạm Anh Tuấn chia sẻ: “Trong nhiều bữa cơm chung, những câu chuyện bên bếp lửa giúp khoảng cách giữa bộ đội và nhân dân Lào dần được xóa bỏ. Nhiều người dân Lào tình nguyện trở thành người dẫn đường. Những câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác đã hé mở nhiều thông tin quan trọng về mộ liệt sĩ”.

Nhân viên Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ CHQS tỉnh Nghệ An lần theo từng dấu vết giữa rừng sâu để tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Ảnh: XUÂN THẾ

Giai đoạn 2021-2025, Đội Quy tập đã TKQT được 457 HCLS, bảo đảm an toàn tuyệt đối. Mùa khô 2025-2026, Đội đã TKQT được 80 HCLS, hoàn thành 100% kế hoạch được giao. Hành trình ấy vẫn chưa dừng lại. “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện TKQT và xác định danh tính HCLS” (Chiến dịch 500 ngày đêm) đặt ra yêu cầu phải nâng cao hơn nữa hiệu quả công tác tìm kiếm. Thượng tá Lê Xuân Thế cho biết, thời gian tới, Đội Quy tập sẽ tiếp tục đẩy mạnh việc học tiếng Lào để giao tiếp với nhân dân nước bạn nhằm khai thác triệt để thông tin về HCLS. Cùng với đó, đơn vị tập trung làm tốt công tác dân vận, giúp đỡ nhân dân; tổ chức giáo dục quán triệt về mục tiêu, ý nghĩa của Chiến dịch 500 ngày đêm cho cán bộ, nhân viên trong Đội, phát huy tinh thần, trách nhiệm để hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ.

HOÀNG HOA LÊ