Hành trình 31 năm của Việt Nam trong ASEAN: Bản lĩnh tự cường và chủ động kiến tạo

Quyết sách chiến lược lịch sử

Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cầm (thứ hai, từ phải sang), Tổng Thư ký ASEAN và các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN tại cuộc họp kết nạp Việt Nam trở thành thành viên chính thức thứ bảy của ASEAN, ngày 28/7/1995, tại Thủ đô Bandar Seri Begawan (Brunei). Ảnh: Trần Sơn/TTXVN

Nhìn lại lịch sử cách đây hơn 30 năm, Đại sứ Phạm Quang Vinh, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, gọi thời điểm Việt Nam gia nhập ASEAN là năm 1995 là một "quyết sách chiến lược" của cả Việt Nam và nhóm ASEAN cũ (nhóm 5 nước ASEAN sáng lập khối và Brunei). Sự kiện này đã khép lại một giai đoạn dài Đông Nam Á bị phân cực, chia rẽ và đối đầu. Giai đoạn đầu (những năm cuối thập niên 1990) là thời kỳ Việt Nam "làm quen với cung cách làm việc và thúc đẩy hội nhập".

Nhưng ngay trong sự bỡ ngỡ đó, Việt Nam đã sớm khẳng định năng lực điều phối khi đăng cai thành công Hội nghị Cấp cao ASEAN năm 1998 tại Hà Nội. "Tuyên bố Hà Nội" của Hội nghị được các nước thành viên đánh giá cao khi nhấn mạnh mục tiêu chiến lược: thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các nước thành viên mới và cũ; lộ trình liên kết kinh tế và giảm thuế quan về mức gần bằng 0.

Bước sang giai đoạn 2007-2020, Việt Nam đã chuyển dịch mạnh mẽ sang vai trò kiến tạo và thúc đẩy sự phát triển của ASEAN. Đại sứ Phạm Quang Vinh chia sẻ, đây là thời kỳ Việt Nam đồng hành cùng khối xây dựng Hiến chương ASEAN (thông qua năm 2008), đặt nền móng pháp lý cho bộ máy hoạt động mới. Đứng ở vai trò Chủ tịch ASEAN năm 2010, Việt Nam không chỉ vận hành thành công bộ máy hoạt động mới theo Hiến chương mà còn thúc đẩy quyết sách lịch sử: mời Nga và Hoa Kỳ tham gia Cấp cao Đông Á (EAS) năm 2011, khẳng định vai trò trung tâm của khối trước các nước lớn.

Đặc biệt, năm 2020, giữa sóng gió của đại dịch COVID-19, Việt Nam dưới cương vị Chủ tịch, với chủ đề "Gắn kết và Chủ động thích ứng", đã "cầm lái" đưa con tàu ASEAN vượt qua khủng hoảng bằng hàng loạt sáng kiến thiết thực về quỹ vaccine, kho dự trữ y tế và kế hoạch phục hồi sau đại dịch.

Đánh giá về sự kiên định của Việt Nam, trả lời phỏng vấn của phóng viên TTXVN tại Jakarta, ông Beni Sukadis, Điều phối viên cao cấp của Viện Nghiên cứu Quốc phòng và Chiến lược Indonesia (LESPERSSI) nhận định: "Dấu ấn quan trọng nhất của Việt Nam là luôn kiên định thúc đẩy đoàn kết nội khối và bảo vệ vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang định hình". Ông nhấn mạnh sự nhất quán của Việt Nam trong việc tôn trọng chủ quyền, đồng thuận và giải quyết tranh chấp trên Biển Đông bằng biện pháp hòa bình, tuân thủ nghiêm ngặt luật pháp quốc tế.

Kỷ nguyên vươn mình và ngoại giao "định hình luật chơi"

Tổng Bí thư Tô Lâm phát biểu tại Lễ kỷ niệm 30 năm Việt Nam gia nhập ASEAN, tại Thủ đô Jakarta, Indonesia (3/2025). Ảnh: Thống Nhất/TTXVN

Bước vào giai đoạn hiện nay, vị thế của Việt Nam trong khối đã đạt tới một tầm cao mới. Định hướng đối ngoại sau Đại hội XIV và Nghị quyết số 06-NQ/TW của Bộ Chính trị (tháng 5/2026) đã định hình một tư duy ngoại giao đầy chủ động và tự cường.

Phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc quán triệt Nghị quyết 06-NQ/TW ngày 11/6/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh bước chuyển mình mang tính bước ngoặt: Ngoại giao Việt Nam phải chuyển mạnh từ “trạng thái ngoại giao bảo vệ không gian phát triển sang ngoại giao kiến tạo năng lực phát triển quốc gia; từ hội nhập thị trường sang kiến tạo thị trường; từ tham gia luật chơi sang góp phần định hình luật chơi và từ lớn mạnh riêng lẻ sang cùng ASEAN lớn mạnh”.

Tinh thần này đã được cụ thể hóa rõ nét tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59 (AMM-59) và các hội nghị liên quan từ ngày 20 đến 24/7 tại Manila, Philippines vừa qua. Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Đặng Hoàng Giang cho biết, đoàn Việt Nam do Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung dẫn đầu tham dự hội nghị với tư thế “không chỉ để tham dự mà để chủ động kiến tạo và đóng góp giải pháp”. Với tư cách là nước duy nhất điều phối quan hệ với hai Đối tác đối thoại (Anh và New Zealand), Việt Nam đã chủ trì đàm phán thành công các Kế hoạch hành động mang tính chiến lược, thúc đẩy tự cường khu vực.

Đánh giá cao vai trò của Việt Nam trong ASEAN, Đại sứ Philippines (nước Chủ tịch ASEAN 2026) tại Việt Nam Francisco Noel R. Fernandez III cho rằng, Việt Nam đang ở vị trí chiến lược của một "quốc gia tầm trung" đầy năng lực, luôn nỗ lực thúc đẩy ASEAN trở thành trụ cột phát triển chính trị, an ninh và kinh tế của toàn khu vực. “Tôi đánh giá cao thực tế rằng trong quá trình khẳng định vai trò là một chủ thể tích cực trong quan hệ quốc tế, Việt Nam luôn đề cao vai trò trung tâm của ASEAN và nỗ lực thúc đẩy ASEAN trở thành trụ cột cho tiến trình phát triển chính trị, an ninh và kinh tế của khu vực”, Đại sứ Francisco Noel R. Fernandez III chia sẻ.

Đồng quan điểm, nhà phân tích Collins Chong Yew Keat thuộc Đại học Malaya (Malaysia) nhận định, Việt Nam không chỉ là thành viên tích cực mà đang nổi lên như một “nhân tố then chốt giúp định hình tương lai của khối”, đóng vai trò là trụ cột chiến lược và động lực thúc đẩy Tầm nhìn ASEAN 2045.

Trải qua 31 năm đồng hành, "bản sắc tham gia" ASEAN của Việt Nam đã đúc kết thành điều mà Đại sứ Phạm Quang Vinh cho rằng là “ba giá trị cốt lõi: Đoàn kết, Trách nhiệm và Kiến tạo phát triển”. Trong bối cảnh địa chính trị biến động phức tạp và cạnh tranh nước lớn gia tăng, sự trưởng thành của Việt Nam chính là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa thực lực quốc gia và sự tự chủ chiến lược của ASEAN.

Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã quán triệt toàn hệ thống chính trị lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Thực lực như cái chiêng, ngoại giao như cái tiếng. Chiêng có tốt thì tiếng mới vang xa”, khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo làm trụ cột phát triển, tiếng “chiêng ngoại giao” của một Việt Nam tự chủ, tự cường chắc chắn sẽ vang xa hơn nữa dưới mái nhà chung Đông Nam Á.

Việt Đức (TTXVN)