Gwynne Shotwell - chỗ dựa để Elon Musk đưa SpaceX bay cao

Gwynne Shotwell, chủ tịch lâu năm của SpaceX, từng phải đối mặt với một vấn đề nhạy cảm vào tháng 6.2025: Sếp của bà, Elon Musk, xảy ra mâu thuẫn gay gắt với Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Thời điểm đó, Elon Musk (Giám đốc điều hành SpaceX) đe dọa sẽ cho ngừng hoạt động tàu vũ trụ vận chuyển hàng hóa và phi hành gia lên Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS).

Việc can dự vào cuộc đối đầu giữa tỷ phú giàu nhất thế giới và Tổng thống Mỹ không hề dễ dàng. Tuy nhiên, Gwynne Shotwell đã tìm ra cách xoa dịu tình hình. Bà trấn an các quan chức NASA (Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ) rằng SpaceX và cơ quan này sẽ vượt qua được khủng hoảng, theo lời Brian Hughes - người từng giữ chức chánh văn phòng NASA năm ngoái.

Gwynne Shotwell từ lâu đã đóng một vai trò rộng lớn tại SpaceX, công ty hồi tháng 12.2025 xác nhận đang chuẩn bị cho khả năng IPO (chào bán cổ phiếu ra công chúng). Đây là động thái mà một số ngân hàng đầu tư tin rằng có thể giúp SpaceX huy động hơn 30 tỉ USD.

Nữ chủ tịch SpaceX chưa từng công khai thảo luận về công tác chuẩn bị IPO của công ty và cũng không phản hồi các câu hỏi về chuyện này.

Tại SpaceX, Gwynne Shotwell vừa là người đại diện cho khách hàng, vừa là nhà ngoại giao của một công ty ngày càng toàn cầu hóa, đồng thời là lãnh đạo điều hành thường nhật cao nhất của đội ngũ giám đốc đã chấp nhận văn hóa làm việc cường độ cao.

Với lãnh đạo các chính phủ, Gwynne Shotwell đóng vai trò là người phiên dịch cho Elon Musk, đặc biệt là một số quan chức phụ thuộc vào SpaceX nhưng đôi khi cảm thấy lo ngại trước các hoạt động của ông.

Nữ doanh nhân 62 tuổi người Mỹ thường làm việc thông qua các kênh không chính thức, tận dụng uy tín mà bà và SpaceX đã xây dựng được nhiều năm. Những người quen biết Gwynne Shotwell tiết lộ bà là người cứng rắn nhưng cuốn hút, có khả năng xây dựng và duy trì các mối quan hệ kinh doanh.

“Shotwell là người vững vàng. Tôi đặt rất nhiều niềm tin vào bà. Vì thế, tôi cũng đặt rất nhiều niềm tin vào SpaceX”, theo Bill Nelson, cựu thượng nghị sĩ đảng Dân chủ ở bang Florida từng lãnh đạo NASA dưới thời chính quyền Biden. Bill Nelson quen biết Gwynne Shotwell từ khi SpaceX còn là một công ty khởi nghiệp.

Bà Gwynne Shotwell làm Chủ tịch SpaceX khoảng 17 năm

“Chào mừng gia nhập đội ngũ”

Gwynne Shotwell lớn lên ở vùng ngoại ô thành phố Chicago (Mỹ). Là con gái thứ hai trong gia đình có cha làm bác sĩ phẫu thuật não và mẹ là nghệ sĩ, bà sớm bộc lộ niềm yêu thích với máy móc, theo trang Los Angeles Times.

Khi còn là thiếu niên, Gwynne Shotwell được mẹ đưa đến tham dự một sự kiện của Hiệp hội Nữ Kỹ sư. Gwynne Shotwell ấn tượng mạnh với một diễn giả trong hội thảo và ngay hôm đó quyết định sẽ trở thành kỹ sư cơ khí.

Gwynne Shotwell lấy bằng cử nhân kỹ thuật cơ khí và bằng thạc sĩ toán học ứng dụng tại Đại học Northwestern (Mỹ). Bà bắt đầu sự nghiệp tại hãng ô tô Chrysler Motors, sau đó chuyển đến miền nam California làm việc cho Aerospace Corp - tổ chức phi lợi nhuận hợp tác chặt chẽ với Lầu Năm Góc trong các sứ mệnh không gian.

Sau một thập kỷ làm ở đó, Gwynne Shotwell chuyển sang công ty không gian khác mang tên Microcosm, rồi cơ hội mới xuất hiện khi Elon Musk thành lập SpaceX năm 2002. Gwynne Shotwell phỏng vấn tại SpaceX và nhận được lời mời làm việc. Sau một thời gian do dự, bà quyết định gia nhập SpaceX - khi đó vẫn là công ty khởi nghiệp chưa có sản phẩm.

“Tôi gọi cho ông ấy (Elon Musk) và nói rằng: Tôi đúng là một kẻ ngốc. Ông ấy cười rồi nói: Chào mừng gia nhập đội ngũ”, Gwynne Shotwell kể lại trong một buổi thảo luận tại Đại học Stanford (Mỹ) năm 2022.

Gwynne Shotwell chụp ảnh cùng Tướng Terrence O’Shaughnessy và Elon Musk vào năm 2019

Công việc đầu tiên của Gwynne Shotwell tại SpaceX là phó chủ tịch phụ trách phát triển kinh doanh, vị trí thiên về bán hàng giúp bà tiếp xúc với các quan chức chính phủ và lãnh đạo doanh nghiệp vệ tinh trên thế giới. Elon Musk thăng chức cho bà lên làm chủ tịch vào 2008, cũng là năm SpaceX giành được hợp đồng vận chuyển hàng hóa trị giá 1,6 tỉ USD với NASA. Đây là thương vụ giúp công ty tránh nguy cơ phá sản.

Gwynne Shotwell giữ cương vị chủ tịch từ đó đến nay, giúp SpaceX vượt qua nhiều khó khăn và tạo tiền đề cho giai đoạn tăng trưởng nhanh.

Elon Musk thành lập SpaceX với mục tiêu đưa con người đến định cư trên sao Hỏa và các nhân viên công ty vẫn đang theo đuổi sứ mệnh đó. Song song, SpaceX đã làm thay đổi căn bản ngành tên lửa và vệ tinh, một phần nhờ thách thức các tư duy truyền thống của ngành và học hỏi từ thất bại.

Công ty chứng minh có thể cho hạ cánh và tái sử dụng tên lửa đẩy, rồi thực hiện điều đó hàng trăm lần. Năm 2020, SpaceX đưa các phi hành gia Mỹ lên Trạm Vũ trụ Quốc tế từ lãnh thổ nước này lần đầu tiên kể từ chuyến bay cuối cùng của tàu con thoi NASA 9 năm trước. SpaceX còn tạo ra Starlink, dịch vụ internet băng thông rộng dựa trên mạng lưới vệ tinh lớn nhất hiện nay.

Dan Goldberg, Giám đốc điều hành Telesat - nhà khai thác vệ tinh có trụ sở tại Canada vừa trả tiền cho dịch vụ phóng của SpaceX vừa cạnh tranh với Starlink, nói ông đã quen biết Gwynne Shotwell nhiều năm. Theo ông, bà không thay đổi trong suốt quá trình SpaceX phát triển: “Với tất cả những gì họ đạt được dưới sự lãnh đạo của bà, tôi rất ngưỡng mộ sự điềm tĩnh đó”, Dan Goldberg nói.

Mối quan hệ đặc biệt với Elon Musk gần 25 năm

Gwynne Shotwell xây dựng mối quan hệ đặc biệt với Elon Musk, kéo dài gần 25 năm. Rất ít người trong vòng ảnh hưởng của Elon Musk có thể duy trì vị thế lâu đến vậy.

Bà rất quyết liệt trong việc bảo vệ Elon Musk, kể cả khi vào tháng 5.2022 từng xuất hiện cáo buộc ông quấy rối một tiếp viên hàng không, người đã báo cáo sự việc với SpaceX. Tỷ phú công nghệ phủ nhận các cáo buộc này.

Sau đó, một nhóm nhân viên đăng tải thư nội bộ phản đối việc SpaceX không xử lý nghiêm túc các cáo buộc Elon Musk quấy rối tiếp viên hàng không. Theo trang WSJ, Gwynne Shotwell phản bác và nói rằng nhiều nhân viên phàn nàn việc đó làm ảnh hưởng đến công việc. Một số nhân viên SpaceX đã bị sa thải vì liên quan đến vụ việc. Bà cho biết SpaceX điều tra đầy đủ mọi khiếu nại về cáo buộc quấy rối và có hành động phù hợp.

Một cựu nhân viên SpaceX cho biết Gwynne Shotwell hiểu rõ những ranh giới mà bà không thể vượt qua với Elon Musk và những cuộc chiến bà không thể thắng ông. Người này kể rằng Gwynne Shotwell nhiều lần thuyết phục Elon Musk không sa thải một kỹ sư được đánh giá cao, nhưng cuối cùng bà không thể bảo vệ được người đó. Kỹ sư này đã bị cho thôi việc.

Nhiệm vụ quan trọng và cách để làm việc hiệu quả

Một nhiệm vụ quan trọng mà Gwynne Shotwell đã đảm nhiệm những năm qua là quảng bá phương pháp tiếp cận của SpaceX. Việc phát triển tên lửa và tàu vũ trụ vốn thường diễn ra chậm chạp dưới sự kiểm soát của các cơ quan chính phủ, nhưng SpaceX thúc đẩy tiến độ rất quyết liệt. Công ty liên tục điều chỉnh để cải tiến phần cứng và đặt câu hỏi với các giả định về công nghệ không gian.

Tại một sự kiện năm 2023, Gwynne Shotwell nhắc lại những căng thẳng giữa SpaceX và NASA trong quá trình hợp tác nhiều năm trước. “Bạn có thể hỏi bất kỳ lãnh đạo NASA nào vào thời điểm đó, chúng tôi đã khiến họ phát điên”, bà kể.

Nhiệm vụ của Gwynne Shotwell còn bao gồm cả việc đảm bảo văn hóa làm việc cường độ cao tại SpaceX không bị phai nhạt. SpaceX đòi hỏi rất nhiều ở nhân viên, yêu cầu các kỹ sư trẻ chịu “trách nhiệm tối đa” với những nhiệm vụ kỹ thuật khó khăn. Một số cựu nhân viên nói họ từng kiệt sức tại SpaceX, nhưng vẫn kinh ngạc về những gì mình đạt được trong thời gian làm việc ở đây. Một người nói đùa rằng nhóm của anh chỉ làm việc từ 50 đến 60 giờ/tuần – một nhịp độ tương đối thoải mái?!

Làm đám cưới hai lần và có hai con từ cuộc hôn nhân đầu tiên, Gwynne Shotwell hiện sống tại trang trại của bà ở bang Texas (Mỹ), không xa một cơ sở thử nghiệm của SpaceX tại thành phố nhỏ McGregor thuộc bang này. Gwynne Shotwell từng chia sẻ rằng bà không còn làm việc với cường độ cao như nhiều năm trước. Theo tạp chí Forbes, bà hiện đã là tỷ phú USD.

Song về nhiều mặt, giai đoạn khó khăn nhất của SpaceX vẫn còn phía trước. Công ty phải tìm cách đưa Starship, tên lửa hai tầng cực mạnh, vào vận hành ổn định và mở rộng tần suất bay. Năm ngoái, Starship thất bại trong ba chuyến bay thử nghiệm và các kỹ sư SpaceX còn phải xử lý sự cố trên mặt đất với một bộ phận của tên lửa khổng lồ này vào tháng 11. Trong một bài kiểm tra áp lực hệ thống khí, khoang chứa oxy lỏng của tầng đẩy Super Heavy đã bị vỡ và hư hỏng nghiêm trọng.

Starship là một phần quan trọng trong kế hoạch của NASA đưa phi hành gia trở lại bề mặt Mặt trăng, cũng như tham vọng của Elon Musk về việc thuộc địa hóa sao Hỏa.

SpaceX còn muốn sử dụng Starship để triển khai các trung tâm dữ liệu AI (trí tuệ nhân tạo) trên quỹ đạo, một khái niệm chưa được chứng minh về mặt kỹ thuật, trong bối cảnh công ty chuẩn bị cho khả năng IPO. Ngoài ra, SpaceX phải gánh những cam kết tài chính rất lớn sau các thương vụ năm ngoái trị giá hơn 20 tỉ USD để mua phổ tần không dây từ công ty EchoStar, phục vụ cho kế hoạch mở rộng dịch vụ kết nối vệ tinh trực tiếp tới smartphone.

Starship là một phần quan trọng trong kế hoạch của NASA và SpaceX

Một yếu tố giúp Gwynne Shotwell làm việc hiệu quả là bà trao cho các giám đốc cấp dưới quyền tự chủ rộng rãi để điều hành những chương trình và bộ phận, theo WSJ.

Không ít người trong số đó đã gắn bó với SpaceX nhiều năm, gồm cả Mark Juncosa (kỹ sư có vị thế gần như huyền thoại tại công ty) và Lauren Dreyer (phó chủ tịch tại Starlink). Tuy nhiên, Gwynne Shotwell vẫn giữ thẩm quyền đưa ra những quyết định khó khăn.

“Điều tuyệt vời ở Gwynne Shotwell là luôn xuất hiện ở nơi bà cảm thấy công ty cần sự hỗ trợ nhất. Nhiều người thường nói: Chúng ta cần nhờ đến sự giúp đỡ của Gwynne trong vấn đề này”, Kathy Lueders, cựu lãnh đạo SpaceX và nhiều năm là quan chức cấp cao của NASA, nhận xét.

Sơn Vân - Ảnh: Getty Images