GS.TS Chử Đức Trình: 'Xây dựng đại học tinh hoa phải hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực quốc gia'

Theo định hướng của Chiến lược phát triển giáo dục đại học, Việt Nam cần được thực hiện theo hướng mở rộng giáo dục đại học đại chúng, đồng thời hình thành mạng lưới các cơ sở giáo dục đại học trọng điểm, với một số đại học tinh hoa làm hạt nhân, qua đó tạo động lực nâng cao chất lượng, hiệu quả và năng lực cạnh tranh của toàn hệ thống.

Chiến lược định hướng phân nhóm 3 - 5 đại học tinh hoa thực hiện chiến lược quốc gia và 25 - 30 cơ sở giáo dục đại học trọng điểm thực hiện chiến lược vùng, ngành.

Nền tảng đầu tiên của một đại học tinh hoa là cam kết chất lượng

GS.TS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) nhìn nhận, nền tảng đầu tiên của một trường đại học tinh hoa là cam kết chất lượng, không có cam kết thì không thể có đại học tinh hoa. Cam kết đó phải được thể hiện xuyên suốt trong toàn bộ hoạt động của nhà trường, từ người học, chương trình đào tạo, đội ngũ giảng viên, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo đến quản trị và tác động xã hội.

Trường đại học tinh hoa phải hướng tới những chuẩn mực đẳng cấp quốc tế về chất lượng người học, chương trình đào tạo, đội ngũ, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, chất lượng không thể dừng lại ở một khẩu hiệu hay một bộ tiêu chí đánh giá, mà phải trở thành một hệ thống, một cơ chế vận hành và cuối cùng là một văn hóa của nhà trường.

GS.TS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: Bộ GD-ĐT

GS.TS Chử Đức Trình nhấn mạnh vai trò đặc biệt của văn hóa tinh hoa. Theo ông, một trường đại học có thể đầu tư để sở hữu cơ sở vật chất hiện đại, có thể thu hút những nhà khoa học giỏi, nhưng không thể đơn giản “mua” được văn hóa. Văn hóa phải được hình thành qua quá trình lâu dài, từ cách nhà trường tổ chức, quản trị, nghiên cứu, đào tạo cho đến cách mỗi thành viên thực hiện trách nhiệm của mình.

Văn hóa đó cần được xây dựng trên những giá trị cốt lõi như tinh thần làm chủ, liêm chính, hợp tác và khát vọng xuất sắc. Khi những giá trị ấy trở thành một phần tự nhiên trong hoạt động của nhà trường, chất lượng mới có thể được duy trì một cách bền vững.

“Theo cách tiếp cận này, Excellence - sự tinh hoa, là sự kết hợp của chất lượng, văn hóa và tác động quốc gia. Một trường đại học chỉ thực sự tinh hoa khi tạo ra được những kết quả vượt trội, đồng thời hình thành một môi trường văn hóa đủ mạnh để nuôi dưỡng những kết quả đó và chuyển hóa chúng thành giá trị cho xã hội”, GS.TS Chử Đức Trình khẳng định.

Cũng theo ông, đại học tinh hoa không thể là một “ốc đảo”. Càng xuất sắc thì trách nhiệm lan tỏa càng lớn. Tinh hoa không phải đặc quyền của một nhóm nhỏ, cũng không chỉ nhằm tạo ra một số cá nhân xuất sắc. Giá trị của đại học tinh hoa nằm ở khả năng tạo ra những con người, tri thức, công nghệ và năng lực cạnh tranh mới cho xã hội.

Vì vậy, trường đại học tinh hoa phải đóng vai trò đầu tàu, có khả năng kéo và tạo động lực phát triển cho cả hệ thống. Nhà trường có thể thử nghiệm những mô hình đào tạo mới, tạo ra những chuẩn mực mới, đào tạo đội ngũ cho các cơ sở khác, chia sẻ hạ tầng và tri thức, đồng thời tăng cường kết nối giữa đại học với doanh nghiệp và Nhà nước.

Đại học tinh hoa cũng không nhất thiết phải làm tất cả mọi lĩnh vực. GS.TS Chử Đức Trình cho rằng, điều quan trọng là mỗi trường phải lựa chọn được những lĩnh vực có thế mạnh để dẫn dắt, tập trung nguồn lực và tạo ra những sản phẩm có giá trị nổi trội. Chính sự tập trung và khả năng tạo ra khác biệt sẽ giúp hình thành những trung tâm tri thức, công nghệ và nhân tài có sức cạnh tranh quốc tế.

Sinh viên Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: VNU

Ở cấp độ quốc gia, mục tiêu cuối cùng vì thế không chỉ là tạo ra nguồn nhân lực cho nền kinh tế. Đại học tinh hoa phải tạo ra năng lực mới cho quốc gia. Đó có thể là những thế hệ nhân tài có khả năng dẫn dắt, những tri thức mới, những công nghệ mới hoặc những năng lực giải quyết các vấn đề chiến lược của đất nước. Từ cách nhìn này, tác động quốc gia trở thành một thước đo quan trọng của sự tinh hoa.

“Thành công của một trường đại học không chỉ được nhìn qua thứ hạng, số lượng công bố hay quy mô đào tạo, mà còn qua việc những kết quả ấy tạo ra thay đổi gì đối với đất nước và xã hội”, ông nhìn nhận.

Đại học tinh hoa không nên được hiểu là một danh hiệu hay mục tiêu thứ hạng

Để hình thành các trường đại học tinh hoa, GS.TS Chử Đức Trình cho rằng cần một “khế ước mới” giữa Nhà nước, đại học và doanh nghiệp, trong đó mỗi bên có vai trò và trách nhiệm rõ ràng.

Với Nhà nước, điều quan trọng là trao quyền tự chủ, đầu tư có trọng điểm, đặt mục tiêu chiến lược và giám sát kết quả. Nhà nước cần đồng hành với đại học trong việc thực hiện những mục tiêu có ý nghĩa đối với quốc gia, đồng thời tạo niềm tin và không gian để các trường chủ động đổi mới.

Với các trường đại học, tự chủ phải đi cùng trách nhiệm. Nhà trường cần cam kết chất lượng, chịu trách nhiệm về kết quả đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, đồng thời tạo ra tác động xã hội và đóng góp cho các mục tiêu phát triển quốc gia.

Trong khi đó, doanh nghiệp không chỉ là nơi tiếp nhận sinh viên tốt nghiệp mà cần trở thành một thành tố trong hệ sinh thái đào tạo và nghiên cứu. Sự kết nối giữa đại học và doanh nghiệp giúp các chương trình đào tạo gắn hơn với nhu cầu thực tiễn, đồng thời tạo điều kiện để tri thức và công nghệ được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ và giá trị kinh tế - xã hội.

Mối quan hệ này cần được xây dựng trên nguyên tắc tự chủ đi cùng trách nhiệm, nguồn lực đi cùng kết quả và đầu tư đi cùng khả năng tạo ra tác động.

Sinh viên một đại học tại Hà Nội trong lễ khai giảng năm học mới. Ảnh: Xuân Quý

GS.TS Chử Đức Trình nhấn mạnh, câu hỏi quan trọng nhất không phải là Việt Nam có cần đại học tinh hoa hay không, mà là chúng ta xây dựng đại học tinh hoa để làm gì và xây dựng như thế nào.

“Đại học tinh hoa không nên được hiểu đơn giản là một danh hiệu hay một mục tiêu thứ hạng. Đó phải là một quá trình phát triển thực chất, bắt đầu từ cam kết chất lượng, được nuôi dưỡng bằng văn hóa và được kiểm chứng bằng những kết quả, tác động cụ thể đối với xã hội và quốc gia. Không xây dựng đại học tinh hoa để Việt Nam có những trường đại học tốt hơn; xây dựng đại học tinh hoa để Việt Nam có năng lực tốt hơn”, GS.TS Chử Đức Trình nêu quan điểm.

Theo Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ, đại học tinh hoa phải hướng tới những kết quả đẳng cấp quốc tế, đồng thời đóng góp vào phát triển bền vững và thực hiện trách nhiệm xã hội, trách nhiệm quốc gia. Đó là nơi hội tụ và phát triển nhân tài; kiến tạo tri thức mới; phát triển công nghệ mới; thử nghiệm những mô hình mới; và từ đó tạo ra những năng lực mà đất nước cần trong tương lai.

“Trong hành trình này, việc xây dựng đại học tinh hoa chắc chắn là một nhiệm vụ khó, đòi hỏi tầm nhìn dài hạn, sự kiên định và nguồn lực phù hợp. Nhưng quan trọng hơn cả là phải xác lập được một cam kết rõ ràng: cam kết với chất lượng, với văn hóa xuất sắc và với trách nhiệm đối với quốc gia.

Khi ba yếu tố đó được kết nối thành một chỉnh thể, đại học tinh hoa không chỉ tạo ra những con người xuất sắc mà còn trở thành những trung tâm kiến tạo tri thức, công nghệ và năng lực cạnh tranh mới, góp phần đưa giáo dục đại học Việt Nam bước vào một giai đoạn phát triển mới”, ông nhấn mạnh.

Thùy Dương - Nguyễn Liên