Góc nhìn văn hóa: Chuyển động đột phá phát triển khoa học công nghệ từ cơ sở

Những mô hình ứng dụng công nghệ đang cho thấy khoa học không còn là câu chuyện của phòng thí nghiệm, mà đã trở thành một phần của đời sống văn hóa phát triển – nơi con người, tri thức và công nghệ cùng tạo nên những giá trị mới.

Từ chuyển động công nghệ đến thay đổi phát triển

Điểm đáng chú ý nhất sau 18 tháng thực hiện Nghị quyết 57 là khoa học công nghệ đã bước ra khỏi phạm vi của những chính sách vĩ mô để đi vào những bài toán rất cụ thể của từng địa phương.

Ở Cà Mau, mô hình nuôi tôm siêu thâm canh tuần hoàn ít thay nước được mở rộng trên quy mô 1.500 ha. Đồng Tháp đưa nền tảng dữ liệu số vào giám sát sâu rầy, giúp nông dân giảm đáng kể chi phí sản xuất và tiết kiệm hàng chục tỷ đồng mỗi năm. Vĩnh Long ứng dụng máy bay không người lái, phân bón nano và công nghệ nuôi cấy phôi sạch bệnh trong sản xuất nông nghiệp.

Infographic: Nghị quyết 57 sau 18 tháng - những chuyển động thực chất, kết quả nổi bật và vai trò hạt nhân của đại học công nghệ. (Tạo bởi: NoteKLM)

Thanh Hóa cũng đang cho thấy một bức tranh chuyển đổi mạnh mẽ khi gần 90% trang trại chăn nuôi đã cơ giới hóa hoặc tự động hóa nhiều công đoạn sản xuất. Hàng trăm hợp tác xã và doanh nghiệp triển khai tem QR truy xuất nguồn gốc, hệ thống tưới tự động kết hợp cảm biến độ ẩm, trong khi lĩnh vực quản lý tài nguyên đã vận hành hàng trăm trạm đo mưa tự động và các bản đồ số phục vụ cảnh báo thiên tai.

Trong y tế, nền tảng Sổ sức khỏe điện tử được triển khai và tích hợp trên VNeID, quản lý gần 40 triệu sổ sức khỏe điện tử, tương đương 35,1% dân số. Tại Hà Nội, việc tra cứu thẻ bảo hiểm y tế bằng căn cước công dân gắn chip được triển khai rộng rãi tại hầu hết cơ sở khám chữa bệnh bảo hiểm y tế; các bệnh viện lớn như Bạch Mai, Việt Đức đi đầu trong áp dụng bệnh án điện tử và triển khai Đề án 06. Trong văn hóa, du lịch, Ninh Bình phát triển hệ thống dữ liệu số và AI phục vụ quản lý, bảo tồn di sản; Tuyên Quang phát triển bản đồ số và hướng dẫn viên AI; Điện Biên ứng dụng hệ thống thuyết minh tự động tại khu di tích lịch sử.

Nếu nhìn ở góc độ văn hóa, những chuyển động ấy không chỉ là đổi mới về công nghệ mà còn phản ánh một sự thay đổi sâu sắc trong cách con người tổ chức đời sống.

Người nông dân không còn chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền đời mà biết tin vào dữ liệu. Người bệnh không còn phải mang theo cả tập hồ sơ giấy. Người quản lý điều hành bằng dữ liệu thời gian thực thay vì cảm tính. Khách du lịch có thể tiếp cận di sản bằng nhiều hình thức thông minh hơn nhưng vẫn giữ được giá trị nguyên gốc.

Đó chính là sự hình thành của một "văn hóa số" – nơi tri thức khoa học trở thành thói quen, còn công nghệ trở thành công cụ phục vụ con người chứ không thay thế con người.

Quan trọng hơn, Nghị quyết 57 đang góp phần thay đổi nhận thức rằng phát triển khoa học công nghệ không phải là việc của riêng các viện nghiên cứu hay trường đại học, mà là trách nhiệm của toàn xã hội. Khi địa phương chủ động đặt ra bài toán thực tiễn, doanh nghiệp tham gia giải quyết và các trường đại học đồng hành nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mới bắt đầu được hình thành.

Để khoa học công nghệ trở thành sức mạnh quốc gia

Tuy nhiên, cũng giống như mọi cuộc đổi mới lớn, con đường hiện thực hóa Nghị quyết 57 vẫn còn không ít rào cản.

Điểm nghẽn đầu tiên là khoảng cách giữa nhận thức và hành động. Không ít nơi vẫn coi chuyển đổi số là số hóa hồ sơ hay mua sắm thiết bị, trong khi cốt lõi phải là thay đổi phương thức quản trị và tạo ra giá trị mới. Nếu tư duy cũ vẫn tồn tại thì công nghệ hiện đại cũng khó phát huy hiệu quả.

Một trở ngại khác là dữ liệu. Nhiều cơ sở dữ liệu đã được xây dựng nhưng còn rời rạc, thiếu chuẩn hóa và chưa liên thông. Trong khi đó, dữ liệu chính là "nguồn tài nguyên" của nền kinh tế số. Nếu dữ liệu chưa đủ sạch, đủ sống và đủ kết nối thì trí tuệ nhân tạo, đô thị thông minh hay dịch vụ công trực tuyến cũng khó tạo nên những bước đột phá thực chất.

Thách thức lớn không kém là nguồn nhân lực chất lượng cao. Những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, robot, an ninh mạng, công nghệ sinh học hay dữ liệu lớn đều đang thiếu đội ngũ chuyên gia. Đây là câu chuyện không thể giải quyết bằng những khóa đào tạo ngắn hạn mà cần một chiến lược dài hơi, trong đó các trường đại học nghiên cứu giữ vai trò hạt nhân.

Ở góc độ văn hóa phát triển, điều cần xây dựng không chỉ là hạ tầng số mà còn là văn hóa đổi mới sáng tạo. Một nền văn hóa biết chấp nhận thử nghiệm, tôn trọng khác biệt, khuyến khích sáng tạo và sẵn sàng chấp nhận rủi ro mới có thể tạo ra những doanh nghiệp công nghệ mạnh.

Những đề xuất về cơ chế sandbox, quỹ đầu tư mạo hiểm, chương trình spin-off, spin-out từ các trường đại học hay hạ tầng dữ liệu AI quốc gia đều hướng tới mục tiêu ấy: tạo môi trường để tri thức không nằm trên giá sách mà trở thành sản phẩm phục vụ xã hội.

Sau một năm rưỡi, Nghị quyết 57 đã đặt những viên gạch đầu tiên cho một phương thức phát triển mới, trong đó tri thức, dữ liệu và đổi mới sáng tạo trở thành nguồn lực quan trọng không kém tài nguyên thiên nhiên hay vốn đầu tư.

Song, thành công của Nghị quyết sẽ không được đo bằng số lượng văn bản ban hành hay số lượng đề án được phê duyệt. Thước đo cuối cùng phải là chất lượng sống của người dân được nâng lên, năng suất lao động được cải thiện, doanh nghiệp Việt Nam làm chủ nhiều công nghệ lõi hơn và các giá trị văn hóa dân tộc được bảo tồn, lan tỏa bằng chính những thành tựu của khoa học công nghệ.

Khi một người nông dân có thể quản lý cánh đồng bằng điện thoại thông minh, một bệnh nhân được chăm sóc thuận tiện hơn nhờ hồ sơ sức khỏe điện tử, hay một di sản được lưu giữ bằng trí tuệ nhân tạo để thế hệ mai sau tiếp tục tiếp cận, thì khoa học công nghệ lúc ấy không còn là khái niệm kỹ thuật. Nó đã trở thành một phần của văn hóa phát triển, góp phần hình thành diện mạo của một Việt Nam hiện đại nhưng vẫn gìn giữ bản sắc, đổi mới nhưng không đánh mất con người. Đó cũng chính là ý nghĩa sâu xa và bền vững nhất mà Nghị quyết 57 đang từng bước kiến tạo, hiện thực hóa trong đời sống đương đại.

V.X.B

Vũ Xuân Bân