Gỡ nút thắt để doanh nghiệp Việt tận dụng tối đa ưu đãi từ Hiệp định RCEP

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: Thu Thảo/Mekong ASEAN.

Ngày 16/6, tại Hà Nội, Bộ Công Thương phối hợp với Chương trình Thương mại Khu vực vì Phát triển (RT4D) và Chương trình Đối tác Mekong - Australia (MAP) tổ chức Hội thảo "Nâng cao năng lực và hiểu biết của doanh nghiệp về Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP)".

Sự kiện nằm trong khuôn khổ dự án thúc đẩy tận dụng RCEP thông qua sự tham gia của khu vực tư nhân, với mục tiêu mở rộng cơ hội thương mại và tăng cường sức chống chịu cho nền kinh tế. Dự án đặc biệt chú trọng hỗ trợ các nhóm doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSME), doanh nghiệp do phụ nữ hoặc người khuyết tật lãnh đạo.

Động lực thúc đẩy xuất khẩu và "khoảng trống" thực thi

Tại hội thảo, bà Nguyễn Việt Chi, Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công Thương) nhấn mạnh, RCEP hiện là khu vực thương mại tự do lớn nhất thế giới, bao trùm khoảng 30% dân số, 30% GDP và 30% thương mại toàn cầu. Việc hiệp định kết nối 4 hiệp định thương mại tự do ASEAN+ hiện hành nhưng chỉ áp dụng duy nhất một bộ quy tắc xuất xứ đã tạo điều kiện vô cùng thuận lợi để các nước đa dạng hóa nguồn nguyên liệu và phát triển chuỗi cung ứng vững chắc.

Bà Nguyễn Việt Chi, Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công Thương) chia sẻ tại hội thảo. Ảnh: Thu Thảo/Mekong ASEAN.

Thực tế sau hơn 4 năm thực thi đã cho thấy những kết quả tích cực. Năm 2025, tổng kim ngạch thương mại của Việt Nam với các nước thành viên RCEP đạt gần 503 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu chạm mốc khoảng 171 tỷ USD, tăng hơn 30% so với thời điểm Hiệp định bắt đầu có hiệu lực vào năm 2022.

Kết quả khảo sát năm 2026 của Đại học Ngoại thương đối với 1.360 doanh nghiệp tại 34 tỉnh, thành phố cũng minh chứng cho sức hút của RCEP khi có tới 60,2% doanh nghiệp cho rằng hiệp định đã góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường xuất khẩu; 42,2% đánh giá RCEP mang lại tác động tích cực hoặc rất tích cực đối với hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, vẫn còn 31,1% doanh nghiệp chưa ghi nhận tác động rõ ràng.

Đánh giá về thực tế này, bà Nguyễn Việt Chi chỉ rõ: "Điều này cho thấy, khoảng cách giữa việc tham gia hiệp định và tận dụng hiệu quả của các cơ hội từ hiệp định vẫn còn tương đối lớn, đặc biệt đối với các doanh nghiệp siêu nhỏ và vừa".

Nhận diện rào cản kỹ thuật và chi phí tuân thủ

Lý giải nguyên nhân khiến tỷ lệ tận dụng ưu đãi chưa cao, ông Quyền Anh Ngọc, Trưởng phòng ASEAN thuộc Vụ Chính sách thương mại đa biên cho biết, nhận thức và mức độ hiểu biết về RCEP của doanh nghiệp quy mô nhỏ vẫn còn hạn chế.

Ông Quyền Anh Ngọc, Trưởng Phòng ASEAN thuộc Vụ Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công Thương) chia sẻ tại hội thảo. Ảnh: Thu Thảo/Mekong ASEAN.

Trong quá trình thực thi, doanh nghiệp gặp không ít khó khăn khi áp dụng quy tắc và thủ tục chứng nhận xuất xứ, từ việc lúng túng chọn hiệp định thương mại tự do (FTA) phù hợp cho đến việc đáp ứng các yêu cầu về hồ sơ, chứng từ. Một số quy định thực thi còn phức tạp, như Điều khoản Khác biệt thuế và C/O giáp lưng, làm gia tăng chi phí tuân thủ.

Bên cạnh đó, sự khác biệt về thuế quan và các biện pháp phi thuế quan giữa các thành viên cũng làm tăng chi phí tìm hiểu thông tin. Chính vì vậy, một bộ phận doanh nghiệp vẫn ưu tiên sử dụng các FTA ASEAN+1 khác thay vì RCEP do lộ trình cắt giảm thuế quan đi trước và cách thức thực hiện đơn giản hơn.

“Cẩm nang" thực chiến và cam kết đồng hành từ quốc tế

Để thu hẹp khoảng cách thực thi và giải bài toán chi phí tuân thủ, trong khuôn khổ hội thảo, Ban tổ chức đã chính thức ra mắt Cẩm nang "Tận dụng Hiệp định RCEP dành cho doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng và cơ quan quản lý".

Đây là tài liệu tham khảo mang tính thực tiễn cao, giúp cộng đồng doanh nghiệp dễ dàng hiểu và áp dụng các quy định của RCEP vào nghiệp vụ xuất khẩu hằng ngày, bao gồm thủ tục xuất khẩu, tiếp cận thị trường và cơ hội thương mại khu vực.

Nỗ lực đồng hành cùng doanh nghiệp Việt Nam cũng nhận được sự cam kết mạnh mẽ từ các đối tác quốc tế. Đại diện đơn vị đồng tài trợ, bà Nguyễn Thị Thanh Mai, Giám đốc khu vực RT4D kỳ vọng những kiến thức và tài liệu thực tiễn được chia sẻ, trong đó có Cẩm nang RCEP, sẽ trở thành nguồn tham khảo hữu ích cho doanh nghiệp.

Nhấn mạnh vai trò của hợp tác khu vực, bà Caroline Beresford, Đại sứ New Zealand tại Việt Nam chia sẻ: "New Zealand, Australia và Việt Nam đều là những đối tác tích cực ủng hộ hội nhập thương mại khu vực. Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) là một ví dụ cho thấy những kết quả có thể đạt được khi chúng ta cùng hợp tác để xây dựng một hệ thống thương mại mở, bao trùm và dựa trên luật lệ”.

Cùng chung tầm nhìn về sự phát triển bao trùm, bà Reneé Deschamps, Phó Đại sứ Australia tại Việt Nam khẳng định: "Australia tự hào hỗ trợ Việt Nam tăng cường năng lực thực tiễn để tối đa hóa lợi ích từ RCEP. Khi doanh nghiệp, đặc biệt là MSME và doanh nghiệp do phụ nữ lãnh đạo, có thể tiếp cận và tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại, thành quả từ hội nhập khu vực sẽ được chia sẻ rộng rãi và bao trùm hơn”.

Thu Thảo