Gỡ 'nút thắt', bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho người yếu thế

Đưa pháp luật tới gần hơn với người dân

Theo Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và TGPL (Bộ Tư pháp), việc triển khai Nghị định đã góp phần đưa các chính sách, quy định của Luật TGPL đến gần hơn với người dân, đặc biệt là người nghèo, người có công với cách mạng, đồng bào dân tộc thiểu số và người sinh sống ở vùng sâu, vùng xa - những đối tượng vốn gặp nhiều rào cản trong việc tiếp cận thông tin pháp luật. Thông qua các hình thức trợ giúp đa dạng, kịp thời và phù hợp với điều kiện thực tế, quyền được tiếp cận công lý của các nhóm yếu thế từng bước được bảo đảm, góp phần thu hẹp khoảng cách trong thụ hưởng pháp luật và tăng cường công bằng xã hội.

Thống kê mới nhất từ Bộ Tư pháp cho thấy, mạng lưới tổ chức thực hiện TGPL đã được kiện toàn rộng khắp với 53 Trung tâm và 70 Chi nhánh nhà nước. Đội ngũ nhân sự cũng không ngừng phát triển cả về lượng và chất với tổng số 1.903 người, bao gồm 712 trợ giúp viên pháp lý và 706 luật sư ký hợp đồng phối hợp. Sự lớn mạnh của đội ngũ được thể hiện rõ qua con số thực tế, từ năm 2017 chỉ có 630 trợ giúp viên pháp lý trên 873 biên chế, đến năm 2024 con số này đã tăng lên 712 người trên tổng số 1.252 biên chế.

Nhận thức của người dân về quyền được trợ giúp pháp lý ngày càng cao. Ảnh: Bích Phương

Hiệu quả hoạt động được minh chứng bằng những con số ấn tượng trong giai đoạn từ tháng 1/2018 đến tháng 5/2025 với 248.598 vụ việc đã hoàn thành. Trong đó, hoạt động tham gia tố tụng chiếm tỷ trọng lớn nhất (60,8%) với 151.164 vụ việc, bên cạnh đó là hàng chục nghìn vụ việc tư vấn pháp luật và đại diện ngoài tố tụng. Đặc biệt, tỷ lệ vụ việc tố tụng thành công đạt tới 31,5% (tương đương 43.938 vụ việc), trong đó các trợ giúp viên pháp lý đóng góp tới 86% tổng số vụ việc thành công này, khẳng định vai trò nòng cốt của đội ngũ chính danh trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

Dù đã đạt được những thành tựu rực rỡ, nhưng thực tiễn thi hành Nghị định số 144/2017 đã bắt đầu bộc lộ những bất cập. Nút thắt lớn nhất nằm ở tiêu chí xác định "khó khăn về tài chính". Hiện nay, quy định chỉ tập trung vào nhóm hộ cận nghèo hoặc người đang hưởng trợ cấp xã hội hàng tháng, điều này vô tình bỏ sót một bộ phận lớn người dân đang ở "vùng xám" như hộ mới thoát nghèo, người làm nông - lâm - ngư nghiệp có thu nhập trung bình hoặc những người đột ngột lâm vào cảnh khốn cùng do thiên tai, hỏa hoạn. Họ không đủ giàu để thuê luật sư nhưng lại không đủ "nghèo" để được hưởng TGPL miễn phí.

Bên cạnh đó, chế độ đãi ngộ chưa tương xứng; thù lao cho trợ giúp viên pháp lý trong các vụ việc đại diện ngoài tố tụng hiện chỉ bằng 20% mức trả cho luật sư, trong khi tính chất phức tạp của công việc đòi hỏi rất nhiều thời gian và tâm sức nghiên cứu hồ sơ. Hơn nữa, công tác trực TGPL 24/24h trong điều tra hình sự, hiện vẫn chưa có hướng dẫn chi tiết về việc chi trả thù lao và các chi phí phát sinh.

Đồng bộ và thống nhất trong các quy định pháp luật

Theo Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và TGPL, để bảo đảm thực hiện có hiệu quả công tác TGPL trong thời gian tới đồng thời khắc phục những hạn chế, bất cập trong tổ chức và hoạt động, cần phải hoàn thiện thể chế, sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật về TGPL và các văn bản pháp luật có liên quan, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất.

Việc sửa đổi, bổ sung các quy định đặt trong bối cảnh yêu cầu bảo đảm công bằng xã hội ngày càng cao, nhất là đối với những nhóm yếu thế đang gặp khó khăn trong việc tiếp cận dịch vụ pháp lý. Theo đó, điều kiện "có khó khăn về tài chính" được điều chỉnh theo hướng mở rộng, bổ sung các nhóm như người thuộc hộ mới thoát nghèo, người lao động thu nhập thấp - đặc biệt là lao động trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, diêm nghiệp, và những trường hợp gặp khó khăn đột xuất do thiên tai, hỏa hoạn, tai nạn.

Song song với việc hoàn thiện chính sách đối tượng, tổ chức bộ máy thực hiện TGPL cũng được rà soát, sắp xếp lại theo hướng tinh gọn. Theo đó, mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có ít nhất một Trung tâm TGPL; căn cứ điều kiện thực tiễn, UBND cấp tỉnh quyết định số lượng Trung tâm và việc thành lập các Chi nhánh. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm tính linh hoạt trong quản lý, vừa phù hợp với yêu cầu sáp nhập đơn vị hành chính, qua đó nâng cao hiệu quả tổ chức hoạt động TGPL tại cơ sở.

Cùng với tổ chức bộ máy, việc hiện đại hóa hoạt động TGPL cũng được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết. Nhà nước xác định rõ trách nhiệm trong việc đầu tư, ứng dụng công nghệ thông tin, thúc đẩy chuyển đổi số nhằm nâng cao chất lượng và tính chuyên nghiệp của hoạt động TGPL. Bộ Tư pháp và UBND các cấp có trách nhiệm bảo đảm các điều kiện cần thiết để hệ thống TGPL vận hành hiệu quả, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và tinh thần Nghị quyết số 27-NQ/TW. Ở góc độ quản lý nhà nước, quy định về xây dựng, quản lý và khai thác cơ sở dữ liệu TGPL cũng được hoàn thiện. Theo đó, trách nhiệm của Bộ Tư pháp, các tổ chức thực hiện TGPL và cá nhân tham gia được xác định rõ trong việc kết nối, chia sẻ dữ liệu với các cơ sở dữ liệu quốc gia, bộ, ngành và địa phương, qua đó nâng cao tính liên thông, minh bạch và hiệu quả quản lý.

Bên cạnh đó, các quy định liên quan đến chế độ thù lao, bồi dưỡng cho người thực hiện TGPL cũng được hoàn thiện theo hướng thống nhất, rõ ràng hơn. Việc thanh toán thù lao, chi phí đối với vụ việc thụ lý ngay, cũng như chi phí phát sinh trong quá trình tham gia trực TGPL, đặc biệt trong hoạt động điều tra hình sự, được hướng dẫn cụ thể nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng cho người thực hiện nhiệm vụ.

Đỗ Quyên